Zakres uprawnień pokrzywdzonego w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej.

Sędzia Sądu Najwyższego Ewa Strużyna

 ZAKRES UPRAWNIEŃ POKRZYWDZONEGO W POSTĘPOWANIU W PRZEDMIOCIE ODPOWIEDZIALNOŚCI ZAWODOWEJ LEKARZY

Przepis § 1 pkt. 8 Rozporządzenia Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 26 września 1990 r. w sprawie postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy (Dz.U. Nr 69, poz. 406) wyraźnie określa kogo należy uznać za pokrzywdzonego. W myśl tego przepisu "pokrzywdzonym" jest osoba fizyczna, prawna lub inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, której dobro zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone działaniem lub zaniechaniem lekarza - i która wniosła skargę do rzecznika odpowiedzialności zawodowej. Ewentualne wątpliwości w kwestii kogo uznać za pokrzywdzonego w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy, mogą być rozstrzygane z uwzględnieniem interpretacji pojęcia pokrzywdzonego w procesie karnym (por. art. 40 kpk - [art. 49 nowego kpk]).

Pokrzywdzony przez wniesienie skargi do rzecznika odpowiedzialności zawodowej staje się uczestnikiem postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy, ale jego roli w tym postępowaniu przepisy cytowanego Rozporządzenia jednoznacznie nie wyjaśniają. Chodzi w szczególności o to, czy w świetle tych przepisów pokrzywdzony jest czynną stroną procesową, uprawnioną do występowania z określonymi żądaniami i we własnym imieniu w omawianym postępowaniu.

Z faktu zamieszczenia przepisów o pokrzywdzonym w rozdziale 3 Rozporządzenia, zatytułowanym "Strony i obrońcy" należałoby wnosić, że pokrzywdzony jest stroną. Analiza poszczególnych przepisów Rozporządzenia nasuwa jednak w tym względzie poważne wątpliwości. W tym miejscu można zauważyć, że np. z faktu zamieszczenia przepisów o pokrzywdzonym w dziale III kodeksu postępowania karnego, dotyczącym m. in. stron, wcale nie wynika, że pokrzywdzony jest stroną w karnym postępowaniu sądowym (jest nią tylko w postępowaniu przygotowawczym).

Zgodnie z treścią § 18 ust.1 Rozporządzenia pokrzywdzony "w toku postępowania" jest uprawniony do:

1. zgłoszenia wniosków dowodowych,

2. wniesienia zażalenia na postanowienie rzecznika odpowiedzialności zawodowej o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego i o umorzeniu postępowania,

3. wniesienia odwołania od orzeczenia sądu lekarskiego kończącego postępowanie, z zastrzeżeniem § 46 ust.2 [Rozporządzenia] (tzn. tylko w części dotyczącej winy).

Z treści cytowanego przepisu nie wynika, czy przyznana pokrzywdzonemu inicjatywa dowodowa obejmuje zarówno postępowanie wyjaśniające jak i postępowanie przed sądem lekarskim (zwrot: uprawniony do "zgłoszenia" zamiast "zgłaszania" wniosków dowodowych nie wydaje się tu rozstrzygający). Sformułowanie "w toku postępowania" nie pozwala wprawdzie na ograniczenie inicjatywy dowodowej pokrzywdzonego tylko do postępowania wyjaśniającego, ale ograniczenia jego roli w postępowaniu przed sądem lekarskim wynikające z innych przepisów, praktycznie tę inicjatywę wyłączają.

Z prawem pokrzywdzonego "zgłoszenia" wniosków dowodowych oraz prawem zaskarżenia postanowień rzecznika o odmowie wszczęcia postępowania wyjaśniającego i o umorzeniu tego postępowania łączy się obowiązek rzecznika doręczenia pokrzywdzonemu powyższych postanowień wraz z uzasadnieniem (§ 20 ust.2 i 3 Rozporządzenia) lub obowiązek "zawiadomienia" pokrzywdzonego o skierowanym wniosku o ukaranie do właściwego sądu (§ 27 ust.3). W tym miejscu konieczne jest podkreślenie, że wymagane jest tylko zawiadomienie pokrzywdzonego, a nie doręczenie mu wniosku o ukaranie lekarza (co niekiedy się zdarza).

Zakres uprawnień pokrzywdzonego przyznanych mu w postępowaniu wyjaśniającym ulega ograniczeniu w postępowaniu przed sądem lekarskim.

Obowiązujące w postępowaniu przed sądem lekarskim przepisy Rozporządzenia wprowadzają wyraźne rozróżnienie pomiędzy "stronami" a "pokrzywdzonym".

Przepis § 29 ust.2 [Rozporządzenia] nakazuje doręczenie postanowień wydanych przez sąd lekarski na posiedzeniu, o:

1. umorzeniu postępowania,

2. zawieszeniu postępowania,

3. przekazaniu sprawy rzecznikowi odpowiedzialności zawodowej w celu uzupełnienia postępowania wyjaśniającego, albo

4. skierowaniu sprawy na rozprawę

- stronom, a pokrzywdzonemu tylko postanowienia określonego w pkt.1 (tzn. o umorzeniu postępowania). Oznacza to, że sąd lekarski nie ma obowiązku informowania pokrzywdzonego o biegu sprawy w postępowaniu sądowym (a więc o zawieszeniu postępowania, zwrocie do uzupełnienia czy skierowaniu jej na rozprawę). Obligowany jest jedynie do doręczenia mu orzeczenia kończącego postępowanie - a więc m.in. orzeczenia o umorzeniu postępowania (§29 ust.2 pkt.4), co łączy się z uprawnieniem pokrzywdzonego do zaskarżenia takiego orzeczenia (§18 ust.1 pkt.3). Przepis § 29 ust.3 zawiera odrębne uregulowanie uprawnień do zaskarżenia postanowień sądu lekarskiego wydanych na posiedzeniu - przez strony (którym przyznano prawo zaskarżenia postanowień określonych w ust.2 pkt. 1-3 § 29), a odrębne dotyczące pokrzywdzonego, któremu przyznano prawo do zaskarżenia tylko postanowienia o umorzeniu postępowania (przepis § 29 ust.3 w tym zakresie stanowi powtórzenie uprawnień pokrzywdzonego wynikających z treści §18 ust.1 pkt.3).

Sąd Lekarski nie ma obowiązku zawiadamiania pokrzywdzonego o terminie rozprawy. W myśl § 31 ust.1 "na rozprawę wzywa się obwinionego lekarza oraz zawiadamia o jej terminie jego obrońcę i rzecznika odpowiedzialności zawodowej". O rozprawie przed sądem lekarskim pokrzywdzony dowiaduje się więc oficjalnie jedynie w tych wypadkach, gdy zostaje wezwany na nią jako świadek (sąd lekarski może bowiem przesłuchać pokrzywdzonego w charakterze świadka).

Pokrzywdzony nie ma prawa do uczestniczenia w rozprawie przed sądem lekarskim, ani prawa obecności na rozprawie. Z treści § 5 ust.1 Rozporządzenia wynika, że rozprawa przed sądem lekarskim jest jawna tylko "dla członków samorządu lekarskiego" (chyba, że zachodzi przewidziany przepisami k.p.k. przypadek uzasadniający wyłączenie jawności). Przepis ten dopuszcza zatem możliwość obecności pokrzywdzonego na rozprawie przed sądem lekarskim tylko wówczas, gdy jest nim inny lekarz (członek samorządu lekarskiego).

Wyraźne rozróżnienie pomiędzy stronami a pokrzywdzonym wprowadza także § 44 ust.3 Rozporządzenia, określając obowiązek doręczenia przez sąd lekarski odpisów orzeczeń wraz z uzasadnieniami i pouczeniem o środkach odwoławczych i terminie ich wniesienia "stronom i pokrzywdzonemu".

Odrębnie określono w Rozporządzeniu uprawnienia rzecznika odpowiedzialności zawodowej i obwinionego lekarza do zaskarżenia "orzeczeń i postanowień kończących postępowanie w I instancji" (§ 46 ust.1), a odrębnie uprawnienia pokrzywdzonego, któremu przyznano prawo wniesienia odwołania od orzeczeń kończących postępowanie w I instancji "tylko w części dotyczącej winy" (§ 46 ust.2).

Z prawem pokrzywdzonego do zaskarżania określonych w Rozporządzeniu postanowień rzecznika oraz orzeczeń sądu lekarskiego I instancji łączy się jego uprawnienie "do przeglądania akt sprawy, z tym, że rzecznik odpowiedzialności zawodowej lub sąd lekarski może ograniczyć pokrzywdzonemu dostęp do nich w zakresie objętym tajemnicą lekarską" (§18 ust.2).

Pokrzywdzony może sam wykonywać swe uprawnienia, jeżeli posiada zdolność do czynności procesowych. W przeciwnym razie jego uprawnienia wykonuje przedstawiciel ustawowy (art. 42 k.p.k. [art 51 nowego kpk]).

Przepisy postępowania w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy nie regulują kwestii, czy pokrzywdzony może w tym postępowaniu działać przez pełnomocnika. W świetle prawa do inicjatywy dowodowej oraz prawa zaskarżenia, wyraźnie określonych, decyzji rzecznika i sądu lekarskiego uzasadniony jest pogląd, że pokrzywdzonemu przysługuje uprawnienie do ustanawiania pełnomocnika. Wniosek taki można wyprowadzić z treści art.271 i 272 § 1 k.p.k. w związku z art.57 ust.1 ustawy o izbach lekarskich. Pełnomocnikiem może być tylko osoba uprawniona do obrony w procesie karnym według przepisów prawa o adwokaturze (art.79 w związku z art.72 k.p.k. [art. 82 i art. 88 nowego kpk]).

Z prawa pokrzywdzonego do wniesienia odwołania od orzeczenia sądu lekarskiego I instancji (z czym łączy się także uprawnienie do wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie przyjęcia środka odwoławczego - § 46 ust.4 Rozporządzenia) wynikają uprawnienia do udziału pokrzywdzonego w rozprawie odwoławczej przed Naczelnym Sądem Lekarskim i popierania wniesionego odwołania. Powyższe uprawnienia określają zatem obowiązek zawiadamiania pokrzywdzonego o terminie rozprawy odwoławczej - a w przypadku zaskarżenia orzeczenia przez strony (rzecznika lub obwinionego lekarza) doręczenia mu odpisu wniesionego odwołania.

Reasumując należy stwierdzić, że w świetle przepisów Rozporządzenia zakres uprawnień pokrzywdzonego w postępowaniu wyjaśniającym jest szerszy od tych, jakie przysługują mu w postępowaniu jurysdykcyjnym. W postępowaniu wyjaśniającym sam fakt bezpośredniego naruszenia lub zagrożenia przez lekarza dóbr prawnych określonej osoby umożliwia tej osobie wystąpienie w tym postępowaniu właściwie w roli strony. Inaczej natomiast przedstawia się pozycja prawna pokrzywdzonego w postępowaniu przed sądem lekarskim. W postępowaniu jurysdykcyjnym sam fakt pokrzywdzenia nie stwarza dla pokrzywdzonego pozycji strony. W zamkniętym postępowaniu  korporacyjnym przysługujące obecnie pokrzywdzonemu uprawnienia nie powinny wywoływać żadnych zastrzeżeń, tym bardziej, że stwarzają wystarczające gwarancje ochrony jego praw.

W nawiasach [....] uzupełnienia dodane przez redagującego.