 |
 |
 |
 |
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Gazeta Lekarska Przegląd numerów Gazety Lekarskiej Rocznik 2009 Gazety Lekarskiej Numer 2009-04 Obowiązek zgłaszania przypadków przemocy wobec dzieci
Przegląd przepisów
Przemoc wobec dzieci to zjawisko społeczno-psychologiczne, mające wielorakie uwarunkowania związane z siłami tkwiącymi w jednostce, w rodzinie, a także w środowisku i kulturze, w które uwikłane są zarówno jednostka, jak i rodzina. 1
Przemoc, jak każde znaczące doświadczenie, odciska swój ślad w psychospołecznym funkcjonowaniu dziecka. Jego sprawcami są bardzo często rodzice lub opiekunowie, czyli osoby niejako naturalnie predysponowane do zapewniania dziecku poczucia bezpieczeństwa i wspierania go we wszystkich jego trudnych chwilach życia.
Z badań przeprowadzonych w 2007 r. wynika, że w około połowie polskich domów przynajmniej sporadycznie występuje zjawisko przemocy. Najczęstszą formą przemocy jest przemoc psychiczna i fizyczna, ale znane są również częste przypadki przemocy ekonomicznej i seksualnej, jak i zaniedbania.2
Z badań opinii publicznej wynika, że znaczna część Polaków zgadza się ze stereotypowymi poglądami, że są okoliczności usprawiedliwiające stosowanie przemocy wobec dzieci oraz że jeżeli ofiara przemocy nie prosi o pomoc, nie należy się wtrącać.
Taka postawa społeczeństwa, zwłaszcza w odniesieniu do dzieci, niejednokrotnie przyczynia się do tragicznych konsekwencji w postaci poważnego uszkodzenia ciała lub śmierci dziecka.
Należy podkreślić, że przemoc jest zjawiskiem występującym nie tylko w środowiskach z tzw. marginesu społecznego, lecz we wszystkich grupach społecznych, w tym dobrze sytuowanych.
Innym, często spotykanym, stereotypem jest przekonanie, że przemocy seksualnej wobec dzieci dopuszczają się osoby obce z zaburzeniami psychicznymi. Jednakże nadużyć takich dopuszczają się także osoby, których nigdy by nie posądzono o zaburzenia psychiczne lub seksualne, a często są to krewni dziecka.1
Przekazanie właściwym organom informacji o przypadkach, w których - zdaniem zgłaszającego - miało miejsce użycie przemocy wobec dziecka, np. gdy lekarz stwierdzi, że uraz jest skutkiem świadomego zastosowania przemocy, często mogłoby uchronić dziecko przed kolejnymi przejawami agresji i zapobiec dalszym uszkodzeniom ciała, a w skrajnych sytuacjach utracie życia. Policję lub inne właściwe organy zawiadamia się jednak najczęściej w najbardziej drastycznych przypadkach.
Bierność w tej sprawie może być oceniana w kategoriach moralno-etycznych i społecznych. Obowiązujące przepisy prawne wprowadzają również w kilku przepisach obowiązek zawiadomienia o podejrzeniu zastosowania przemocy wobec dziecka.
Obowiązek zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przewiduje art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem każdy dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję.
Z jednej strony obowiązek ten obciąża każdą osobę, która uzyskała informację o popełnionym przestępstwie, z drugiej niewykonanie tego obowiązku może spotkać się z sankcją moralną i potępieniem społecznym, ale nie jest zagrożone sankcją karną (jest to tzw. społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie).
Obowiązek zawiadomienia dotyczy przestępstw ściganych z urzędu, tj. takich, w odniesieniu do których policja lub prokuratura są uprawnione i zobowiązane do wszczęcia i prowadzenia postępowania karnego niezależnie od wniosku i woli osoby pokrzywdzonej. Jakie są to przestępstwa, wynika z przepisów Kodeksu karnego.
W odniesieniu do zjawiska przemocy wobec dziecka lekarze i lekarze dentyści mogą zetknąć się m.in. z przestępstwami określonymi w:
1) art. 156 i 157 § 1 Kodeksu karnego (dalej kk), które przewidują przestępstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156) oraz innego (niż ciężki) uszczerbku (art. 157 § 1), przy tym ściganie z urzędu w przypadku "innych uszczerbków" dotyczy jedynie przypadków, w których naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwały dłużej niż 7 dni i były spowodowane umyślnie, a sprawcą nie jest osoba najbliższa.
Uszczerbek na zdrowiu obejmuje uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia człowieka. Uszkodzenie ciała (naruszenie ciągłości tkanek) może polegać zarówno na zewnętrznym zranieniu, jak i sięgającym w głąb ciała, w tym na obrażeniach narządów wewnętrznych. Jego istotą są zmiany anatomiczne, które powodują utratę lub naruszenie czynności narządu ciała (np. narządu wzroku, słuchu, oddychania, nerek). Z kolei przez rozstrój zdrowia rozumie się zakłócenie funkcji organizmu o charakterze czynnościowym (fizjologicznym), które może wynikać z zadanego urazu (np. wadliwe funkcjonowanie nerki z powodu urazu), jak i mieć charakter bezurazowy (np. zatrucie organizmu, szok psychiczny),3
2) art. 160 § 2 kk, który określa przestępstwo narażenia na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu osoby, wobec której sprawca ma szczególny obowiązek opieki. Podstawą penalizacji jest każde działanie albo zaniechanie, które stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo, tzn. zmienia sytuację z bezpiecznej na taką, w której występuje niezwłoczne zagrożenie dla życia lub zdrowia człowieka w zakresie ciężkiego uszczerbku.
Ten szczególny obowiązek opieki, o którym mowa w tym przepisie, może wynikać np. z przepisów prawa rodzinnego (np. rodziców wobec nieletnich dzieci), z orzeczenia sądu lub innego aktu prawnego (np. obowiązek opiekuna, kierownika szkoły), z umowy (np. obowiązki instruktora sportowego, pielęgniarki), a nawet z zaistniałej sytuacji faktycznej (np. obowiązki osoby, która wzięła dzieci na wycieczkę),3
3) art. 199 § 2 i 3 kk, który penalizuje doprowadzenie osoby małoletniej (osoby, która nie ukończyła 18 lat) do obcowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności przez nadużycie zależności w jakim osoba ta się znajduje lub wykorzystanie jej krytycznego położenia (§ 2) albo przez nadużycie zaufania lub udzielenie małoletniemu korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy (§ 3).
Nadużycie zaufania należy wiązać z bliskim związkiem małoletniego ze sprawcą, wynikającym z relacji rodzinnych, sąsiedzkich lub przyjacielskich, bądź z pozycją sprawcy lub pełnioną przez niego funkcją (np. nauczyciela, opiekuna, trenera w drużynie sportowej), która uzasadnia zaufanie małoletniego. Nadużyciem zaufania będzie też wykorzystanie naiwności lub ufności małoletniego wobec osób dorosłych w celu doprowadzenia go do obcowania płciowego albo poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej;3
4) art. 200 § 1 kk, penalizującego doprowadzenie małoletniego poniżej 15 lat do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności;
5) art. 207 kk, który określa przestępstwo znęcania się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, małoletnią (osobą, która nie ukończyła 18 lat), a także nad osobą pozostającą w stosunku zależności od sprawcy (tj. osobą, która ze względu na swoją sytuację np. materialną, zdrowotną lub psychiczną uzależniona jest od sprawcy);
6) art. 208 kk, które polega na dostarczaniu w dowolny sposób (odpłatnie, darmowo), ułatwianiu (tj. usuwaniu przeszkód, czynieniu dostępnym) lub nakłanianiu małoletniego do spożywania napojów alkoholowych.
Zawiadomienie należy skierować do prokuratora lub policji. Może być ono zgłoszone pisemnie lub ustnie do protokołu.
Jeżeli zawiadamiający ma uzasadnioną obawę, że w związku ze składanym zawiadomieniem wobec niego lub jego najbliższych może zostać użyta przemoc lub groźba bezprawna (tj. groźba innej osoby, że zostanie popełnione przestępstwo na szkodę zawiadamiającego lub szkodę osoby mu najbliższej), może zastrzec dane dotyczące swojego miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu. W takim przypadku zawiadomienie powinno być złożone do prokuratora, a nie policji, skoro wyłącznie prokurator (i sąd) mają znać miejsca zamieszkania składającego zawiadomienie.
W zawiadomieniu można także wskazać osobę podejrzaną o popełnienie przestępstwa i jest to dopuszczalne w granicach prawa. Jedynie wówczas, gdy zawiadomienie i wskazanie podejrzanego było dokonane w oczywisty sposób ze złym zamiarem i pełną świadomością nieprawdy takiego twierdzenia przekraczają one granice obowiązującego prawa i mogą pociągnąć za sobą odpowiedzialność karną.4
Należy także przyjąć możliwość złożenia zawiadomienia o przestępstwie w formie anonimowej.5
Kolejny przepis, który przewiduje obowiązek złożenia zawiadomienia o przestępstwie, to przepis art. 12 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. nr 180, poz. 1493). Przepis ten stanowi, że osoby, które w związku z wykonywaniem swoich obowiązków służbowych powzięły podejrzenie o popełnieniu przestępstwa z użyciem przemocy wobec członków rodziny, powinny niezwłocznie zawiadomić o tym Policję lub prokuratora.
Przepis ten ma na celu zobowiązanie osób, które w związku z wykonywaniem swojej pracy zetknęły się z przemocą w rodzinie.
Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 2 ustawy przemoc w rodzinie stanowią jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, naruszające prawa lub dobra osobiste osób wskazanych w ustawie (o tym poniżej), w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące u nich cierpienia i krzywdy.
Kto jest członkiem rodziny w rozumieniu tej ustawy zostało określone w art. 2 pkt 1 ustawy. Zgodnie z definicją zawartą w tym przepisie członkiem rodziny jest osoba najbliższa, o której mowa w art. 115 § 11 kk oraz inna osoba, o ile wspólnie zamieszkuje lub gospodaruje. Z kolei z art. 115 § 11 kk wynika, że osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Obowiązek zawiadomienia przewidziany w art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie dotyczy więc nie tylko przemocy stosowanej wobec dziecka przez rodziców, ale także przez jego dziadków, pradziadków, rodzeństwo i jego małżonków oraz rodziców, dzieci i rodzeństwo tych małżonków, ojczyma lub macochę, konkubentów.
W przeciwieństwie do obowiązku przewidzianego w art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego, przepis ten przewiduje obowiązek zawiadomienia, który jest ograniczony podmiotowo i przedmiotowo.
Po pierwsze, nie nakłada on obowiązku na każdego, a jedynie na osoby, które pozostają w stosunku pracy (lub niepracowniczym stosunku służbowym), i w związku z wykonywaniem obowiązków wynikających z tego stosunku, powzięły podejrzenie o popełnieniu przestępstwa. Do osób tych można zaliczyć m.in. lekarzy i lekarzy dentystów. Jednakże lekarz prowadzący praktykę lekarską, który poweźmie podejrzenie stosowania przemocy wobec dziecka, nie jest zobowiązany do wykonania obowiązku przewidzianego w tym przepisie. Powzięcie podejrzenia o popełnieniu przestępstwa musi bowiem nastąpić w trakcie realizacji obowiązków służbowych lub przy okazji ich wykonywania, czyli w sytuacjach, gdy lekarz poweźmie podejrzenie popełnienia przestępstwa w związku z prowadzonymi przez siebie czynnościami, wynikającymi ze specyfiki swoich obowiązków służbowych, podejmowanymi na rzecz pracodawcy w ramach realizacji obowiązków wynikających ze stosunku pracy (lub niepracowniczego stosunku służbowego).
Należy przyjąć, że obowiązek ten dotyczy zarówno pracowników, jak i osób zajmujących stanowiska kierownicze w danej placówce, o ile osoby te powzięły podejrzenie, o którym mowa w art. 12 ustawy.6
Po drugie, obowiązek ten dotyczy przestępstw popełnionych z użyciem przemocy wobec członka rodziny, a więc m.in. dziecka. Są to niektóre przestępstwa ścigane z urzędu (np. art. 156 kk, art. 191 kk - penalizujący zastosowanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia innej osoby do określonego zachowania się, art. 207 kk), a także ścigane na wniosek lub z oskarżenia prywatnego, które zostały popełnione z użyciem przemocy (np. art. 157 kk - w przypadku naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, trwających do 7 dni, art. 197 kk dotyczący użycia przemocy w celu doprowadzenia do obcowania płciowego, czyli przestępstwo zgwałcenia).
Obowiązek zawiadomienia policji lub prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy wobec dziecka powstaje z chwilą powzięcia takiego podejrzenia przez osoby zobowiązane do złożenia zawiadomienia. Natomiast realizacja tego obowiązku powinna nastąpić niezwłocznie, tj. bez uzasadnionej zwłoki.
Dopuszczalne wydaje się, aby zawiadomienie zostało dokonane za pośrednictwem przełożonego lub pracodawcy.5
Obowiązek zawiadomienia powstaje w momencie powzięcia podejrzenia, że zostało popełnione przestępstwo, które to podejrzenie opiera się na informacjach wykazujących pewien stopień wiarygodności.5
Niezrealizowanie tego obowiązku nie jest zagrożone sankcją karnoprawną, co powoduje, że można go uznać jedynie za obowiązek o charakterze quasi-społecznym (podobny do obowiązku wynikającego z art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego) i może spowodować negatywną moralną ocenę takiego zachowania i ewentualnie odpowiedzialność służbową.5
Obowiązek powiadomienia odpowiednich organów istnieje również na gruncie prawa cywilnego. Zgodnie z art. 572 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, obowiązany jest zawiadomić o nim sąd opiekuńczy.
Ten powszechny obowiązek zawiadamiania sądu dotyczy zdarzeń, które uzasadniają wszczęcie postępowania z urzędu. Są to m.in. zdarzenia polegające na zaniedbaniu lub krzywdzeniu dziecka, które mogą skutkować ograniczeniem lub pozbawieniem władzy rodzicielskiej albo odebraniem dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską.
Przepis ten nie wprowadza terminu, w którym zawiadomienie powinno być dokonane, ani nie wprowadza sankcji za niewypełnienie tego obowiązku.
Obowiązek jest niezależny od obowiązku przewidzianego w art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego, a zawiadomienie sądu opiekuńczego nie oznacza zadośćuczynienia obowiązkowi zawiadomienia przewidzianego w innych przepisach.
Obowiązujące przepisy nie zawierają żadnej regulacji dotyczącej współdziałania lekarza z organami ścigania, choćby w formie składania zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, o którym lekarz powziął wiadomość w związku z wykonywanym zawodem (co przewidywała ustawa z 28 października 1950 r. o zawodzie lekarza).
W przypadku realizacji powyższych obowiązków w związku z informacją o przemocy wobec dziecka powziętą przy realizacji obowiązków zawodowych przez lekarza może pojawić się wątpliwość co do kolizji z obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej.
Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej przez lekarzy i lekarzy dentystów przewiduje art. 40 ust. 1 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2008 r. nr 136, poz. 857, z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. W sferze tajemnicy zawodowej lekarza będą mieścić się informacje przekazane przez pacjenta, członków rodziny pacjenta, personel medyczny i inne osoby, jak i informacje, które wynikają z ustaleń dokonanych przez lekarza samodzielnie, niezależnie od woli i wiedzy pacjenta. Będą to informacje dotyczące nie tylko pacjenta, ale także innych osób, ustalone przez lekarza w związku z wykonywaniem zawodu.7 Obowiązek zachowania tajemnicy dotyczy każdego lekarza, niezależnie od formy wykonywania zawodu, zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji. Naruszenie tajemnicy zawodowej jest zagrożone odpowiedzialnością karną z art. 266 § 1 kk, przewidującego karę za ujawnienie lub wykorzystanie - wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu - informacji, z którą dana osoba (m.in. lekarz lub lekarz dentysta) zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową. Nieuprawnione ujawnienie danych objętych tajemnicą lekarską może spowodować także odpowiedzialność zawodową zgodnie z art. 41 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich (Dz. U. nr 30, poz. 158, z późn. zm.) oraz odpowiedzialność pracowniczą na podstawie art. 114-122 Kodeksu pracy.
Tajemnica lekarska nie jest jednak bezwzględna, gdyż istnieją przypadki, w których lekarz zostaje zwolniony z obowiązku jej zachowania.
Tajemnicy nie uchylają wyżej wymienione art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego i art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.6
Natomiast katalog wyjątków od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej zawiera art. 40 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Można wskazać na następujące wyjątki, które mogą mieć zastosowanie w przypadku omawianego zjawiska:
1) zgodnie z art. 40 ust. 2 pkt 1 ustawy lekarz nie ma obowiązku zachowania tajemnicy, gdy tak stanowią ustawy. Takim przepisem zwalniającym z zachowania tego obowiązku jest np. art. 240 kk, z którego wynika obowiązek niezwłocznego zawiadomienia przez lekarza organów ścigania o przygotowaniu, usiłowaniu lub dokonaniu przestępstw wymienionych w tym przepisie, m.in. przestępstwa zabójstwa.8 Obowiązek zawiadomienia powstaje, gdy lekarz poweźmie wiarygodną informację o zamiarze lub popełnieniu przestępstwa;
2) lekarz może ujawnić informacje objęte tajemnicą lekarską w przypadku wskazanym w art. 40 ust. 2 pkt 3 ustawy, a więc gdy zachowanie w tajemnicy informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu może stanowić niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób. Niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia pacjenta powinno być interpretowane jako zagrożenie, które nie jest bezpośrednim następstwem i medyczną konsekwencją dynamiki choroby;9
3) tajemnica może być ujawniona także po wyrażeniu zgody na jej ujawnienie przez przedstawiciela ustawowego dziecka w warunkach określonych w art. 40 ust. 2 pkt 3 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przepis ten nie określa komu można udzielić informacji ani celu, w jakim to następuje; wystarczająca jest zgoda przedstawiciela ustawowego na ujawnienie tajemnicy.
Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej przewiduje także art. 23 Kodeksu Etyki Lekarskiej, zgodnie z którym tajemnicą objęte są wiadomości o pacjencie i jego otoczeniu uzyskane przez lekarza w związku z wykonywanymi czynnościami zawodowymi.
Jednakże Kodeks w art. 27 przewiduje prawo lekarza do ujawnienia zauważonych faktów zagrożenia zdrowia lub życia w wyniku łamania praw człowieka. Z uwagi na ogólne sformułowanie przesłanek będących podstawą ujawnienia tajemnicy lekarskiej w literaturze istnieją różne interpretacje zakresu przedmiotowego tego przepisu. Wskazywano, że zdarzenia, z których wynikają zagrożenia muszą być na tyle rażące, aby mogły być potraktowane jako naruszenie podstawowych praw, przynależnych każdemu człowiekowi i wynikających z jego godności jako jednostki ludzkiej, a które są niezbywalne i istnieją niezależnie od okoliczności zewnętrznych i prawa stanowionego przez ograny władzy państwowej. Według innej koncepcji chodzi tu przede wszystkim o przestępstwa. Należy jednak podkreślić, że zbyt szeroka interpretacja tego przepisu może doprowadzić do kolizji z przepisami ustawowymi dotyczącymi zwolnienia z obowiązku tajemnicy lekarskiej (przede wszystkim z art. 40 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Dlatego w razie wątpliwości, czy istnieje możliwość ujawnienia informacji objętej tajemnicą lekarską, należy kierować się wyjątkami wskazanymi w ustawie.7
Na podstawie powyższych przepisów lekarz ma społeczny obowiązek zawiadomienia o przemocy wobec dziecka, stwierdzonej przy wykonywaniu czynności zawodowych, a przed podjęciem decyzji w tej sprawie powinien przeanalizować, czy jego działanie mieści się w granicach wyjątków dopuszczających możliwość odstąpienia od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej.
Małgorzata Brzozowska
radca prawny
Zespół Radców Prawnych NIL
1 Sabina Nikodemska: Przemoc wobec dzieci - przegląd badań. "Niebieska Linia", nr 4/2000.
2 Uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw, przekazanego do Sejmu RP 12 lutego 2009 r.
3 Andrzej Marek: Kodeks karny. Komentarz, LEX, 2007, wyd. IV.
4 Wyrok SA w Warszawie z dnia 4 grudnia 1998 r., I Aca 1004/98, OSA w Warszawie 1999, nr 3, poz. K-28.
5 Ryszard A. Stefański: Komentarz do ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U.97.89.555), w zakresie przepisów o postępowaniu przygotowawczym; komentarz LEX/el 2003.
6 Sylwia Spurek: Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Komentarz. Oficyna, 2008.
7 Mirosława Kapko (w:) Eleonora Zielińska (red.): Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz. ABC Wolters Kluwer business, Warszawa 2008.
8 Marian Filar: Lekarskie prawo karne, Zakamycze 2000. Natomiast przeciwnie wypowiedzieli się Marek Safjan (w Prawo i Medycyna, Warszawa 1998, s. 150) i Teresa Bukiet-Nagórska (w Lekarski obowiązek współdziałania z organami ścigania a tajemnica lekarska, "Prawo i Medycyna" 2002, nr 12). Także w tej sprawie: Iwona Wrzesniewska-Wal: Lekarski obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, wykład przygotowany na V Forum Prawno-Medyczne "Abakus", opublikowany w "Służbie Zdrowia" nr 9-12/2003.
9 Marian Filar (w:) M. Filar, S. Krześ, E. Marszałek-Krześ, P. Zaborowski: Odpowiedzialność zawodowa lekarza i jej stosunek do odpowiedzialności karnej, Warszawa 2001.
Gazeta Lekarska 2009-04 - pismo izb lekarskich. Wydawca: Naczelna Rada Lekarska.
Dla członków izb lekarskich bezpłatnie.
Przemoc wobec dzieci to zjawisko społeczno-psychologiczne, mające wielorakie uwarunkowania związane z siłami tkwiącymi w jednostce, w rodzinie, a także w środowisku i kulturze, w które uwikłane są zarówno jednostka, jak i rodzina. 1
Przemoc, jak każde znaczące doświadczenie, odciska swój ślad w psychospołecznym funkcjonowaniu dziecka. Jego sprawcami są bardzo często rodzice lub opiekunowie, czyli osoby niejako naturalnie predysponowane do zapewniania dziecku poczucia bezpieczeństwa i wspierania go we wszystkich jego trudnych chwilach życia.
Z badań przeprowadzonych w 2007 r. wynika, że w około połowie polskich domów przynajmniej sporadycznie występuje zjawisko przemocy. Najczęstszą formą przemocy jest przemoc psychiczna i fizyczna, ale znane są również częste przypadki przemocy ekonomicznej i seksualnej, jak i zaniedbania.2
Z badań opinii publicznej wynika, że znaczna część Polaków zgadza się ze stereotypowymi poglądami, że są okoliczności usprawiedliwiające stosowanie przemocy wobec dzieci oraz że jeżeli ofiara przemocy nie prosi o pomoc, nie należy się wtrącać.
Taka postawa społeczeństwa, zwłaszcza w odniesieniu do dzieci, niejednokrotnie przyczynia się do tragicznych konsekwencji w postaci poważnego uszkodzenia ciała lub śmierci dziecka.
Należy podkreślić, że przemoc jest zjawiskiem występującym nie tylko w środowiskach z tzw. marginesu społecznego, lecz we wszystkich grupach społecznych, w tym dobrze sytuowanych.
Innym, często spotykanym, stereotypem jest przekonanie, że przemocy seksualnej wobec dzieci dopuszczają się osoby obce z zaburzeniami psychicznymi. Jednakże nadużyć takich dopuszczają się także osoby, których nigdy by nie posądzono o zaburzenia psychiczne lub seksualne, a często są to krewni dziecka.1
Przekazanie właściwym organom informacji o przypadkach, w których - zdaniem zgłaszającego - miało miejsce użycie przemocy wobec dziecka, np. gdy lekarz stwierdzi, że uraz jest skutkiem świadomego zastosowania przemocy, często mogłoby uchronić dziecko przed kolejnymi przejawami agresji i zapobiec dalszym uszkodzeniom ciała, a w skrajnych sytuacjach utracie życia. Policję lub inne właściwe organy zawiadamia się jednak najczęściej w najbardziej drastycznych przypadkach.
Bierność w tej sprawie może być oceniana w kategoriach moralno-etycznych i społecznych. Obowiązujące przepisy prawne wprowadzają również w kilku przepisach obowiązek zawiadomienia o podejrzeniu zastosowania przemocy wobec dziecka.
Obowiązek zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przewiduje art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z tym przepisem każdy dowiedziawszy się o popełnieniu przestępstwa ściganego z urzędu ma społeczny obowiązek zawiadomić o tym prokuratora lub Policję.
Z jednej strony obowiązek ten obciąża każdą osobę, która uzyskała informację o popełnionym przestępstwie, z drugiej niewykonanie tego obowiązku może spotkać się z sankcją moralną i potępieniem społecznym, ale nie jest zagrożone sankcją karną (jest to tzw. społeczny obowiązek zawiadomienia o przestępstwie).
Obowiązek zawiadomienia dotyczy przestępstw ściganych z urzędu, tj. takich, w odniesieniu do których policja lub prokuratura są uprawnione i zobowiązane do wszczęcia i prowadzenia postępowania karnego niezależnie od wniosku i woli osoby pokrzywdzonej. Jakie są to przestępstwa, wynika z przepisów Kodeksu karnego.
W odniesieniu do zjawiska przemocy wobec dziecka lekarze i lekarze dentyści mogą zetknąć się m.in. z przestępstwami określonymi w:
1) art. 156 i 157 § 1 Kodeksu karnego (dalej kk), które przewidują przestępstwo spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156) oraz innego (niż ciężki) uszczerbku (art. 157 § 1), przy tym ściganie z urzędu w przypadku "innych uszczerbków" dotyczy jedynie przypadków, w których naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwały dłużej niż 7 dni i były spowodowane umyślnie, a sprawcą nie jest osoba najbliższa.
Uszczerbek na zdrowiu obejmuje uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia człowieka. Uszkodzenie ciała (naruszenie ciągłości tkanek) może polegać zarówno na zewnętrznym zranieniu, jak i sięgającym w głąb ciała, w tym na obrażeniach narządów wewnętrznych. Jego istotą są zmiany anatomiczne, które powodują utratę lub naruszenie czynności narządu ciała (np. narządu wzroku, słuchu, oddychania, nerek). Z kolei przez rozstrój zdrowia rozumie się zakłócenie funkcji organizmu o charakterze czynnościowym (fizjologicznym), które może wynikać z zadanego urazu (np. wadliwe funkcjonowanie nerki z powodu urazu), jak i mieć charakter bezurazowy (np. zatrucie organizmu, szok psychiczny),3
2) art. 160 § 2 kk, który określa przestępstwo narażenia na niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu osoby, wobec której sprawca ma szczególny obowiązek opieki. Podstawą penalizacji jest każde działanie albo zaniechanie, które stwarza bezpośrednie niebezpieczeństwo, tzn. zmienia sytuację z bezpiecznej na taką, w której występuje niezwłoczne zagrożenie dla życia lub zdrowia człowieka w zakresie ciężkiego uszczerbku.
Ten szczególny obowiązek opieki, o którym mowa w tym przepisie, może wynikać np. z przepisów prawa rodzinnego (np. rodziców wobec nieletnich dzieci), z orzeczenia sądu lub innego aktu prawnego (np. obowiązek opiekuna, kierownika szkoły), z umowy (np. obowiązki instruktora sportowego, pielęgniarki), a nawet z zaistniałej sytuacji faktycznej (np. obowiązki osoby, która wzięła dzieci na wycieczkę),3
3) art. 199 § 2 i 3 kk, który penalizuje doprowadzenie osoby małoletniej (osoby, która nie ukończyła 18 lat) do obcowania płciowego lub poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności przez nadużycie zależności w jakim osoba ta się znajduje lub wykorzystanie jej krytycznego położenia (§ 2) albo przez nadużycie zaufania lub udzielenie małoletniemu korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy (§ 3).
Nadużycie zaufania należy wiązać z bliskim związkiem małoletniego ze sprawcą, wynikającym z relacji rodzinnych, sąsiedzkich lub przyjacielskich, bądź z pozycją sprawcy lub pełnioną przez niego funkcją (np. nauczyciela, opiekuna, trenera w drużynie sportowej), która uzasadnia zaufanie małoletniego. Nadużyciem zaufania będzie też wykorzystanie naiwności lub ufności małoletniego wobec osób dorosłych w celu doprowadzenia go do obcowania płciowego albo poddania się lub wykonania innej czynności seksualnej;3
4) art. 200 § 1 kk, penalizującego doprowadzenie małoletniego poniżej 15 lat do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności;
5) art. 207 kk, który określa przestępstwo znęcania się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą, małoletnią (osobą, która nie ukończyła 18 lat), a także nad osobą pozostającą w stosunku zależności od sprawcy (tj. osobą, która ze względu na swoją sytuację np. materialną, zdrowotną lub psychiczną uzależniona jest od sprawcy);
6) art. 208 kk, które polega na dostarczaniu w dowolny sposób (odpłatnie, darmowo), ułatwianiu (tj. usuwaniu przeszkód, czynieniu dostępnym) lub nakłanianiu małoletniego do spożywania napojów alkoholowych.
Zawiadomienie należy skierować do prokuratora lub policji. Może być ono zgłoszone pisemnie lub ustnie do protokołu.
Jeżeli zawiadamiający ma uzasadnioną obawę, że w związku ze składanym zawiadomieniem wobec niego lub jego najbliższych może zostać użyta przemoc lub groźba bezprawna (tj. groźba innej osoby, że zostanie popełnione przestępstwo na szkodę zawiadamiającego lub szkodę osoby mu najbliższej), może zastrzec dane dotyczące swojego miejsca zamieszkania do wyłącznej wiadomości prokuratora lub sądu. W takim przypadku zawiadomienie powinno być złożone do prokuratora, a nie policji, skoro wyłącznie prokurator (i sąd) mają znać miejsca zamieszkania składającego zawiadomienie.
W zawiadomieniu można także wskazać osobę podejrzaną o popełnienie przestępstwa i jest to dopuszczalne w granicach prawa. Jedynie wówczas, gdy zawiadomienie i wskazanie podejrzanego było dokonane w oczywisty sposób ze złym zamiarem i pełną świadomością nieprawdy takiego twierdzenia przekraczają one granice obowiązującego prawa i mogą pociągnąć za sobą odpowiedzialność karną.4
Należy także przyjąć możliwość złożenia zawiadomienia o przestępstwie w formie anonimowej.5
Kolejny przepis, który przewiduje obowiązek złożenia zawiadomienia o przestępstwie, to przepis art. 12 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. nr 180, poz. 1493). Przepis ten stanowi, że osoby, które w związku z wykonywaniem swoich obowiązków służbowych powzięły podejrzenie o popełnieniu przestępstwa z użyciem przemocy wobec członków rodziny, powinny niezwłocznie zawiadomić o tym Policję lub prokuratora.
Przepis ten ma na celu zobowiązanie osób, które w związku z wykonywaniem swojej pracy zetknęły się z przemocą w rodzinie.
Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 2 ustawy przemoc w rodzinie stanowią jednorazowe albo powtarzające się umyślne działanie lub zaniechanie, naruszające prawa lub dobra osobiste osób wskazanych w ustawie (o tym poniżej), w szczególności narażające te osoby na niebezpieczeństwo utraty życia, zdrowia, naruszające ich godność, nietykalność cielesną, wolność, w tym seksualną, powodujące szkody na ich zdrowiu fizycznym lub psychicznym, a także wywołujące u nich cierpienia i krzywdy.
Kto jest członkiem rodziny w rozumieniu tej ustawy zostało określone w art. 2 pkt 1 ustawy. Zgodnie z definicją zawartą w tym przepisie członkiem rodziny jest osoba najbliższa, o której mowa w art. 115 § 11 kk oraz inna osoba, o ile wspólnie zamieszkuje lub gospodaruje. Z kolei z art. 115 § 11 kk wynika, że osobą najbliższą jest małżonek, wstępny, zstępny, rodzeństwo, powinowaty w tej samej linii lub stopniu, osoba pozostająca w stosunku przysposobienia oraz jej małżonek, a także osoba pozostająca we wspólnym pożyciu.
Obowiązek zawiadomienia przewidziany w art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie dotyczy więc nie tylko przemocy stosowanej wobec dziecka przez rodziców, ale także przez jego dziadków, pradziadków, rodzeństwo i jego małżonków oraz rodziców, dzieci i rodzeństwo tych małżonków, ojczyma lub macochę, konkubentów.
W przeciwieństwie do obowiązku przewidzianego w art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego, przepis ten przewiduje obowiązek zawiadomienia, który jest ograniczony podmiotowo i przedmiotowo.
Po pierwsze, nie nakłada on obowiązku na każdego, a jedynie na osoby, które pozostają w stosunku pracy (lub niepracowniczym stosunku służbowym), i w związku z wykonywaniem obowiązków wynikających z tego stosunku, powzięły podejrzenie o popełnieniu przestępstwa. Do osób tych można zaliczyć m.in. lekarzy i lekarzy dentystów. Jednakże lekarz prowadzący praktykę lekarską, który poweźmie podejrzenie stosowania przemocy wobec dziecka, nie jest zobowiązany do wykonania obowiązku przewidzianego w tym przepisie. Powzięcie podejrzenia o popełnieniu przestępstwa musi bowiem nastąpić w trakcie realizacji obowiązków służbowych lub przy okazji ich wykonywania, czyli w sytuacjach, gdy lekarz poweźmie podejrzenie popełnienia przestępstwa w związku z prowadzonymi przez siebie czynnościami, wynikającymi ze specyfiki swoich obowiązków służbowych, podejmowanymi na rzecz pracodawcy w ramach realizacji obowiązków wynikających ze stosunku pracy (lub niepracowniczego stosunku służbowego).
Należy przyjąć, że obowiązek ten dotyczy zarówno pracowników, jak i osób zajmujących stanowiska kierownicze w danej placówce, o ile osoby te powzięły podejrzenie, o którym mowa w art. 12 ustawy.6
Po drugie, obowiązek ten dotyczy przestępstw popełnionych z użyciem przemocy wobec członka rodziny, a więc m.in. dziecka. Są to niektóre przestępstwa ścigane z urzędu (np. art. 156 kk, art. 191 kk - penalizujący zastosowanie przemocy lub groźby bezprawnej w celu zmuszenia innej osoby do określonego zachowania się, art. 207 kk), a także ścigane na wniosek lub z oskarżenia prywatnego, które zostały popełnione z użyciem przemocy (np. art. 157 kk - w przypadku naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, trwających do 7 dni, art. 197 kk dotyczący użycia przemocy w celu doprowadzenia do obcowania płciowego, czyli przestępstwo zgwałcenia).
Obowiązek zawiadomienia policji lub prokuratora o podejrzeniu popełnienia przestępstwa z użyciem przemocy wobec dziecka powstaje z chwilą powzięcia takiego podejrzenia przez osoby zobowiązane do złożenia zawiadomienia. Natomiast realizacja tego obowiązku powinna nastąpić niezwłocznie, tj. bez uzasadnionej zwłoki.
Dopuszczalne wydaje się, aby zawiadomienie zostało dokonane za pośrednictwem przełożonego lub pracodawcy.5
Obowiązek zawiadomienia powstaje w momencie powzięcia podejrzenia, że zostało popełnione przestępstwo, które to podejrzenie opiera się na informacjach wykazujących pewien stopień wiarygodności.5
Niezrealizowanie tego obowiązku nie jest zagrożone sankcją karnoprawną, co powoduje, że można go uznać jedynie za obowiązek o charakterze quasi-społecznym (podobny do obowiązku wynikającego z art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego) i może spowodować negatywną moralną ocenę takiego zachowania i ewentualnie odpowiedzialność służbową.5
Obowiązek powiadomienia odpowiednich organów istnieje również na gruncie prawa cywilnego. Zgodnie z art. 572 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego każdy, komu znane jest zdarzenie uzasadniające wszczęcie postępowania z urzędu, obowiązany jest zawiadomić o nim sąd opiekuńczy.
Ten powszechny obowiązek zawiadamiania sądu dotyczy zdarzeń, które uzasadniają wszczęcie postępowania z urzędu. Są to m.in. zdarzenia polegające na zaniedbaniu lub krzywdzeniu dziecka, które mogą skutkować ograniczeniem lub pozbawieniem władzy rodzicielskiej albo odebraniem dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską.
Przepis ten nie wprowadza terminu, w którym zawiadomienie powinno być dokonane, ani nie wprowadza sankcji za niewypełnienie tego obowiązku.
Obowiązek jest niezależny od obowiązku przewidzianego w art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego, a zawiadomienie sądu opiekuńczego nie oznacza zadośćuczynienia obowiązkowi zawiadomienia przewidzianego w innych przepisach.
Obowiązujące przepisy nie zawierają żadnej regulacji dotyczącej współdziałania lekarza z organami ścigania, choćby w formie składania zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, o którym lekarz powziął wiadomość w związku z wykonywanym zawodem (co przewidywała ustawa z 28 października 1950 r. o zawodzie lekarza).
W przypadku realizacji powyższych obowiązków w związku z informacją o przemocy wobec dziecka powziętą przy realizacji obowiązków zawodowych przez lekarza może pojawić się wątpliwość co do kolizji z obowiązkiem zachowania tajemnicy zawodowej.
Obowiązek zachowania tajemnicy zawodowej przez lekarzy i lekarzy dentystów przewiduje art. 40 ust. 1 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz. U. z 2008 r. nr 136, poz. 857, z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem lekarz ma obowiązek zachowania w tajemnicy informacji związanych z pacjentem, a uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu. W sferze tajemnicy zawodowej lekarza będą mieścić się informacje przekazane przez pacjenta, członków rodziny pacjenta, personel medyczny i inne osoby, jak i informacje, które wynikają z ustaleń dokonanych przez lekarza samodzielnie, niezależnie od woli i wiedzy pacjenta. Będą to informacje dotyczące nie tylko pacjenta, ale także innych osób, ustalone przez lekarza w związku z wykonywaniem zawodu.7 Obowiązek zachowania tajemnicy dotyczy każdego lekarza, niezależnie od formy wykonywania zawodu, zajmowanego stanowiska lub pełnionej funkcji. Naruszenie tajemnicy zawodowej jest zagrożone odpowiedzialnością karną z art. 266 § 1 kk, przewidującego karę za ujawnienie lub wykorzystanie - wbrew przepisom ustawy lub przyjętemu na siebie zobowiązaniu - informacji, z którą dana osoba (m.in. lekarz lub lekarz dentysta) zapoznał się w związku z pełnioną funkcją, wykonywaną pracą, działalnością publiczną, społeczną, gospodarczą lub naukową. Nieuprawnione ujawnienie danych objętych tajemnicą lekarską może spowodować także odpowiedzialność zawodową zgodnie z art. 41 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o izbach lekarskich (Dz. U. nr 30, poz. 158, z późn. zm.) oraz odpowiedzialność pracowniczą na podstawie art. 114-122 Kodeksu pracy.
Tajemnica lekarska nie jest jednak bezwzględna, gdyż istnieją przypadki, w których lekarz zostaje zwolniony z obowiązku jej zachowania.
Tajemnicy nie uchylają wyżej wymienione art. 304 § 1 Kodeksu postępowania karnego i art. 12 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie.6
Natomiast katalog wyjątków od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej zawiera art. 40 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Można wskazać na następujące wyjątki, które mogą mieć zastosowanie w przypadku omawianego zjawiska:
1) zgodnie z art. 40 ust. 2 pkt 1 ustawy lekarz nie ma obowiązku zachowania tajemnicy, gdy tak stanowią ustawy. Takim przepisem zwalniającym z zachowania tego obowiązku jest np. art. 240 kk, z którego wynika obowiązek niezwłocznego zawiadomienia przez lekarza organów ścigania o przygotowaniu, usiłowaniu lub dokonaniu przestępstw wymienionych w tym przepisie, m.in. przestępstwa zabójstwa.8 Obowiązek zawiadomienia powstaje, gdy lekarz poweźmie wiarygodną informację o zamiarze lub popełnieniu przestępstwa;
2) lekarz może ujawnić informacje objęte tajemnicą lekarską w przypadku wskazanym w art. 40 ust. 2 pkt 3 ustawy, a więc gdy zachowanie w tajemnicy informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu może stanowić niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób. Niebezpieczeństwo dla życia i zdrowia pacjenta powinno być interpretowane jako zagrożenie, które nie jest bezpośrednim następstwem i medyczną konsekwencją dynamiki choroby;9
3) tajemnica może być ujawniona także po wyrażeniu zgody na jej ujawnienie przez przedstawiciela ustawowego dziecka w warunkach określonych w art. 40 ust. 2 pkt 3 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Przepis ten nie określa komu można udzielić informacji ani celu, w jakim to następuje; wystarczająca jest zgoda przedstawiciela ustawowego na ujawnienie tajemnicy.
Obowiązek zachowania tajemnicy lekarskiej przewiduje także art. 23 Kodeksu Etyki Lekarskiej, zgodnie z którym tajemnicą objęte są wiadomości o pacjencie i jego otoczeniu uzyskane przez lekarza w związku z wykonywanymi czynnościami zawodowymi.
Jednakże Kodeks w art. 27 przewiduje prawo lekarza do ujawnienia zauważonych faktów zagrożenia zdrowia lub życia w wyniku łamania praw człowieka. Z uwagi na ogólne sformułowanie przesłanek będących podstawą ujawnienia tajemnicy lekarskiej w literaturze istnieją różne interpretacje zakresu przedmiotowego tego przepisu. Wskazywano, że zdarzenia, z których wynikają zagrożenia muszą być na tyle rażące, aby mogły być potraktowane jako naruszenie podstawowych praw, przynależnych każdemu człowiekowi i wynikających z jego godności jako jednostki ludzkiej, a które są niezbywalne i istnieją niezależnie od okoliczności zewnętrznych i prawa stanowionego przez ograny władzy państwowej. Według innej koncepcji chodzi tu przede wszystkim o przestępstwa. Należy jednak podkreślić, że zbyt szeroka interpretacja tego przepisu może doprowadzić do kolizji z przepisami ustawowymi dotyczącymi zwolnienia z obowiązku tajemnicy lekarskiej (przede wszystkim z art. 40 ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Dlatego w razie wątpliwości, czy istnieje możliwość ujawnienia informacji objętej tajemnicą lekarską, należy kierować się wyjątkami wskazanymi w ustawie.7
Na podstawie powyższych przepisów lekarz ma społeczny obowiązek zawiadomienia o przemocy wobec dziecka, stwierdzonej przy wykonywaniu czynności zawodowych, a przed podjęciem decyzji w tej sprawie powinien przeanalizować, czy jego działanie mieści się w granicach wyjątków dopuszczających możliwość odstąpienia od obowiązku zachowania tajemnicy lekarskiej.
Małgorzata Brzozowska
radca prawny
Zespół Radców Prawnych NIL
1 Sabina Nikodemska: Przemoc wobec dzieci - przegląd badań. "Niebieska Linia", nr 4/2000.
2 Uzasadnienie do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz niektórych innych ustaw, przekazanego do Sejmu RP 12 lutego 2009 r.
3 Andrzej Marek: Kodeks karny. Komentarz, LEX, 2007, wyd. IV.
4 Wyrok SA w Warszawie z dnia 4 grudnia 1998 r., I Aca 1004/98, OSA w Warszawie 1999, nr 3, poz. K-28.
5 Ryszard A. Stefański: Komentarz do ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz.U.97.89.555), w zakresie przepisów o postępowaniu przygotowawczym; komentarz LEX/el 2003.
6 Sylwia Spurek: Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Komentarz. Oficyna, 2008.
7 Mirosława Kapko (w:) Eleonora Zielińska (red.): Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz. ABC Wolters Kluwer business, Warszawa 2008.
8 Marian Filar: Lekarskie prawo karne, Zakamycze 2000. Natomiast przeciwnie wypowiedzieli się Marek Safjan (w Prawo i Medycyna, Warszawa 1998, s. 150) i Teresa Bukiet-Nagórska (w Lekarski obowiązek współdziałania z organami ścigania a tajemnica lekarska, "Prawo i Medycyna" 2002, nr 12). Także w tej sprawie: Iwona Wrzesniewska-Wal: Lekarski obowiązek zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa, wykład przygotowany na V Forum Prawno-Medyczne "Abakus", opublikowany w "Służbie Zdrowia" nr 9-12/2003.
9 Marian Filar (w:) M. Filar, S. Krześ, E. Marszałek-Krześ, P. Zaborowski: Odpowiedzialność zawodowa lekarza i jej stosunek do odpowiedzialności karnej, Warszawa 2001.
Gazeta Lekarska 2009-04 - pismo izb lekarskich. Wydawca: Naczelna Rada Lekarska.
Dla członków izb lekarskich bezpłatnie.