Choroby nowotworowe są obecnie pierwszym problemem zdrowia w Europie. W roku 2006 u około 3 191 000 mieszkańców Europy rozpoznano nowotwór złośliwy. Zachorowalność wciąż wzrasta: między 2004 a 2006 r. liczba nowych zachorowań zwiększyła się o 300 000. Także w Polsce nowotwory złośliwe stają się główną przyczyną zgonów przed 65 rokiem życia.


Próbę zmniejszenia zachorowalności i umieralności z powodu chorób nowotworowych podjęli już w 1985 r. przedstawiciele rządów państw ówczesnej Unii Europejskiej. Zdając sobie sprawę z wagi problemu wzrastającej zachorowalności powołali Program Walki z Rakiem (Europe Against Cancer). Głównym celem programu było zmniejszenie zachorowań i zgonów z powodu nowotworów złośliwych. Instrumentem, który miał ukierunkować działania związane z prewencją pierwotną1 i wtórną2 i stworzyć podstawy do ich prowadzenia stał się "Europejski kodeks walki z rakiem", który został opracowany przez grono wybitnych naukowców z różnych krajów świata. Przesłanki Kodeksu były kierowane do wszystkich obywateli Unii Europejskiej. Efektem Programu był spadek umieralności z powodu nowotworów złośliwych w ówczesnych krajach UE w 2000 r. o 9,5% w stosunku do oczekiwanej umieralności określonej na podstawie trendów z połowy lat osiemdziesiątych, czyli okresu, w którym powołano Program. Stało się jasne, że profilaktyka prowadzona na podstawie zapisów "Europejskiego kodeksu walki z rakiem" przynosi oczekiwane efekty.
Świadomość problemu, jakim jest rosnąca zachorowalność na raka w Polsce, spowodowała, że 1 lipca 2005 r. parlament przyjął Narodowy Program Zwalczania Chorób Nowotworowych - dziesięcioletni program, którego celem jest zmniejszenie zachorowalności z powodu nowotworów złośliwych; i wcześniejsze ich rozpoznawanie, a co z tego wynika - skuteczniejsze leczenie. Program kładzie duży nacisk na prewencję pierwotną oraz na populacyjne badania przesiewowe.
Jako jeden z jego głównych elementów został powołany Program Prewencji Pierwotnej Nowotworów, którego ważnym celem jest upowszechnianie w społeczeństwie zapisów "Europejskiego kodeksu walki z rakiem".
"Europejski kodeks walki z rakiem" zawiera 11 zaleceń z zakresu profilaktyki pierwotnej i wtórnej, których przestrzeganie znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy i zgonu z tegoż powodu. Pierwszych 8 zaleceń dotyczy profilaktyki pierwotnej, jako najprostszej i najbardziej oczywistej formy zapobiegania nowotworom. Szczególny nacisk został położony na wyeliminowanie kontaktu z substancjami rakotwórczymi dymu tytoniowego (czynnego i biernego palenia), odpowiednie odżywianie się i prowadzenie aktywności fizycznej, a także zmniejszenie ekspozycji na czynniki rakotwórcze tam, gdzie mogą one występować (miejsce pracy, środowisko etc.). Dużo uwagi poświęcono również profilaktyce wtórnej, ponieważ dla niektórych najczęściej występujących nowotworów istnieją programy badań przesiewowych umożliwiające rozpoznanie choroby we wczesnym stopniu zaawansowania, i co się z tym wiąże - stworzenie szans na jej całkowite wyleczenie. Zalecenia sformułowane w Kodeksie poza tym, że mogą znacznie zmniejszyć ryzyko zachorowania na chorobę nowotworową, wpływają również na poprawę kondycji i ogólnego zdrowia społeczności.
Osiągnięcie efektów w postaci spadku zachorowalności i umieralności na nowotwory złośliwe można osiągnąć głównie przez dotarcie z przesłankami Kodeksu do wszystkich; i tutaj najważniejszym środowiskiem są lekarze. Dlatego też chcemy, aby w pierwszej kolejności wszyscy lekarze zapoznali się z jego treścią i mogli wykorzystywać jego zapisy w swojej pracy z pacjentami w celu zmiany ich postaw wobec nowotworów i wprowadzenia stylu życia, który gwarantuje bardzo istotne zmniejszenie ryzyka zachorowania na raka.
Obecnie oddajemy w Państwa ręce trzecie wydanie Kodeksu, które ukazało się w Unii Europejskiej w 2003 r. Zostało ono przełożone na język polski i poszerzone o badania dotyczące epidemiologii nowotworów w Polsce (Aneks: Epidemiologia nowotworów złośliwych w Polsce - bilans otwarcia). Sam "Kodeks walki z rakiem" jest wciąż doskonalony i uzupełniany o kolejne informacje, dlatego stanowi wartościowe źródło aktualnej wiedzy na temat prewencji chorób nowotworowych w Europie.
Mam nadzieję, że podejmą Państwo z nami współpracę, której efektem będzie zmniejszenie zachorowalności i umieralności Polaków na choroby nowotworowe. Jestem pewien, że nasz wspólny wysiłek włożony w wydanie "Europejskiego kodeksu walki z rakiem" i upowszechnianie jego zapisów zaowocuje poprawą jakości zdrowia i długości zdrowego życia polskiej społeczności już w ciągu najbliższych lat.

prof. dr hab. med. Witold Zatoński
koordynator Programu Prewencji Pierwotnej
Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych

1 Prewencja pierwotna - zapobieganie chorobie jeszcze przed jej powstaniem poprzez odpowiednie zachowania, pozwalające na ograniczenie narażenia na czynniki ryzyka (np. eliminacja palenia tytoniu); zapobieganie zachorowaniu.
2 Prewencja wtórna - wykrycie choroby w jak najwcześniejszym stadium, w celu podjęcia jak najszybciej odpowiedniego leczenia, gwarantującego wysokie prawdopodobieństwo trwałego wyleczenia: zapobieganie zgonom.


Gazeta Lekarska 2007-10 - pismo izb lekarskich. Wydawca: Naczelna Rada Lekarska.
Dla członków izb lekarskich bezpłatnie.