Zdrowie bez barier

Ponad sześciuset uczestników z ministerstw zdrowia, organizacji lekarzy i pacjentów, instytutów badawczych oraz podmiotów zaangażowanych w problematykę zdrowotną wzięło udział w dziewiątym już Europejskim Forum Zdrowia w Gastein, pod hasłem "Zdrowie bez barier", w dn. 4-7 października 2006 r. Wiele spośród 30 sesji dyskusyjnych poświęconych było kwestii migracji kadry medycznej i pacjentów.


Szczególnym zainteresowaniem wśród lekarzy cieszyły się dyskusje nad unijną strukturą usług zdrowotnych, która obejmie kwestie dotyczące mobilności lekarzy i pacjentów. Publiczne konsultacje zainicjowane przez Komisję Europejską 26 września potrwają do końca stycznia 2007 r.

Przyszłość Europy w kwestii opieki zdrowotnej

Jedną z kluczowych dyskusji forum była przyszłość opieki zdrowotnej w Europie. Wzięto w niej pod uwagę obecnie funkcjonującą strukturę prawną dotyczącą przepływu pacjentów w UE, wzmacnianie systemów zdrowotnych, jakość zarządzania opieką zdrowotną.
Omawiając powody przepływu pacjentów wskazywano na następujące zagadnienia: uwarunkowania rodzinne (leczenie w innym kraju, aby być blisko członków rodziny), dostępność (leczenie w innym kraju ze względu na długie listy oczekujących w kraju rodzinnym), koszty leczenia (niższe koszty leczenia w innym kraju), postrzegana jakość (wiara w lepszą opiekę w innym kraju), ustawodawstwo bioetyczne (np. zakaz wykonywania aborcji w kraju pochodzenia).
Brakuje informacji dotyczących przepływu kadry medycznej i pacjentów w danych statystycznych. Niemalże wszyscy prelegenci zwracali uwagę na ową kwestię ze względu na związane z tym problemy:
• w kwestii opracowywania systemów zdrowotnych istotna jest wiedza dotycząca wielkości przepływu pacjentów z jednego systemu do drugiego,
• w kwestii zatrudnienia istotne są informacje dotyczące możliwości sprostania potrzebom pacjentów: podano przykładowy scenariusz gdzie setki pacjentów z Wielkiej Brytanii wybiera leczenie u stomatologów na Węgrzech ze względu na niższe koszty. W tym samym czasie stomatolodzy z Węgier migrują do pracy w Wielkiej Brytanii ze względu na lepsze zarobki.
• Pojawia się pytanie o to, jaki wpływ ta sytuacja wywrze na systemy zdrowotne.
• W kwestii rozwoju strategii dotyczącej mobilności lekarzy i pacjentów najistotniejszym elementem była wiedza na temat efektywności strategii, jednakże w obliczu braku danych i statystyk trudno było to ocenić. Pojawiło się nawet pytanie czy należy w znacznym stopniu ułatwić przepływ lekarzy i pacjentów.

Prof. Jorens podkreślił, że usunięcie kwestii usług zdrowotnych z Dyrektywy o Usługach było słuszną decyzją. Podkreślił, iż artykuły 14 i w szczególności 15 były problematyczne dla kadry medycznej. Artykuł 15 wymagał od krajów członkowskich szczegółowego przejrzystego uzasadnienia stosowania opłat minimalnych względem lekarzy obcokrajowców, z możliwością odrzucenia uzasadnienia przez komisję. Profesor zasugerował jednakże, iż sędziowie mogą odnosić się do Dyrektywy o Usługach jako dokumentu do interpretacji w kwestiach usług zdrowotnych.

Przyszłe rozwiązania polityki europejskiej dotyczące usług zdrowotnych

Nick Fahy, zastępca przewodniczącego komisji do spraw unijnej struktury usług medycznych przedstawił komisji dokument konsultacyjny, który został opublikowany pod koniec września ub. r. Fahy podkreślił, że do podjęcia akcji w kwestii usług medycznych przyczynili się sami pacjenci. Pacjenci domagali się zwrotu kosztów leczenia w sądach, co zakończyło się serią orzeczeń ze strony Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS) na korzyść pacjentów.
Fahy zwrócił uwagę na złożoność systemów zdrowotnych oraz podkreślił konieczność sprostania potrzebom trzech stron w opiece zdrowotnej: pacjentom, personelowi oraz samym systemom. Komisja nie dążyła do harmonii w unijnych systemach zdrowotnych, rozpoznała delikatność problemu w zakresie zdrowia. Nie należy jednak sądzić, że z powodu art. 152 Traktatu (który podkreśla wyższość krajów członkowskich w kwestiach systemu zdrowotnego) komisja nie może podjąć działań w zakresie usług zdrowotnych.
Przedstawił następnie kilka elemen­tów dokumentu konsultacyjnego. Uczestnicy otrzymali ankiety z pytaniami:1. dotyczące wpływu mobilności pacjentów i personelu; 2. zabezpieczeń prawnych; 3. innych zagadnień, w których działania ze strony UE pomogą krajom członkowskim. O wynikach ankiety dyskutowano następnego dnia.

1. Wpływ mobilności pacjentów i personelu

W dyskusji poświęconej wpływowi mobilności pacjentów i personelu na systemy zdrowotne zwrócono uwagę na interesujące zagadnienia i porównania w związku z wyzwaniami, jakie stoją przed systemami.
W odniesieniu do pierwszego rodzaju mobilności pacjentów najczęściej przytaczaną sytuacją jest ta, kiedy pacjent wyjeżdżał za granicę z własnej inicjatywy, ponieważ oczekiwanie na leczenie w kraju rodzinnym było zbyt długie. Jednakże, podkreślali niektórzy, częstszą i istotniejszą sytuacją była ta, w której starsi pacjenci cierpiący na wiele przewlekłych chorób wyprowadzali się za granicę na 6 miesięcy w celu leczenia się.
Ten temat przewijał się w kolejnych dyskusjach, w których zwracano uwagę na istotę opieki prewencyjnej oraz wzrastające wyzwania w stosunku do opieki długoterminowej.
W odniesieniu do drugiego rodzaju mobilności personelu zgodzono się, że jeśli przepływ personelu będzie gwałtownie wzrastał, przyniesie to negatywne skutki dla rodzimych systemów zdrowotnych, tzw. drenaż móz­gów. Np. jeden z węgierskich profesorów podał, iż ok. 50% węgierskich stomatologów brało pod uwagę pracę za granicą, z czego ok. 8% ją podjęło. W tym samym czasie w niektórych regionach granicy węgiersko-austriackiej dramatycznie wzrosła liczba stomatologów po stronie węgierskiej wywołana tzw. turystyką zdrowotną z Austrii i innych części Europy. Wielu prelegentów zwróciło uwagę na to, iż wpływ tej sytuacji powinien być rozpatrywany w szerszym kontekście. Poważniejszym wyzwaniem dla zawodów medycznych jest odstępowanie od wykonywania zawodu. Otmar Kloiber ze Światowego Stowarzyszenia Medycznego zaznaczył, iż obecnie wielu pracowników służby zdrowia z wielu powodów wcześniej przechodzi na emeryturę. Zauważył także, że w Niemczech ok. 25% absolwentów medycyny nie podejmuje pracy w zawodzie i albo zmienia kraj zamieszkania, albo zawód. Istotna zatem jest "dbałość o dbających", tzn. poprawa warunków pracy wśród zawodów medycznych w celu zapewnienia silnej i doświadczonej kadry, która stawi czoło takim wyzwaniom jak starzejąca się populacja.

2. Zabezpieczenia prawne

Profesor Lorens z uniwersytetu Ghent mówił o potrzebie ustanowienia aktu prawnego odnoszącego się do praw pacjentów w związku ze zwrotem kosztów leczenia odbytego w innym kraju UE. Kodyfikacja postanowień ETS, wzmocniłaby prawa pacjentów, ponieważ kraje członkowskie wciąż nie realizują orzeczeń sądowych.
Nick Boyd z brytyjskiego Departamentu Zdrowia uważa, że potrzebne jest coś więcej niż ustanowienie prawa. Podkreślił, że niezbędne jest ustalenie konkretnych wytycznych, które mogłyby być pomocne w przyszłych decyzjach ETS. Według Boyda postanowienie Rady oparte na powszechnych wartościach byłoby cennym dokumentem przewodnim w pracach ETS.
W kolejnych dyskusjach nad zabezpieczeniami prawnymi podkreślano, że wiele sfer wymaga działań ze strony UE. Np. jak powinno wyglądać pociągnięcie do odpowiedzialności w sytuacji, gdy nie powiedzie się leczenie za granicą. W jaki sposób rozwiązać problemy pacjenta i/lub jak mu zrekompensować nieudane leczenie? Nick Boyd sugeruje, że zróżnicowane decyzje sądu wobec pacjentów hospitalizowanych i nie hospitalizowanych są nielogiczne i należy je poprawić.
Annette Kennedy, przewodnicząca Europejskiej Federacji Stowarzyszeń Pielęgniarskich stwierdziła, iż kryteria dotyczące pozyskiwania uprawnienia do leczenia się za granicą także należy poprawić. Ponadto, według A. Kennedy, należy przyjrzeć się problemowi odpowiedzialności zawodowej.

3. Kolejne zagadnienia do rozwiązania przez UE

Wielu prelegentów podkreślało potrzebę przedstawienia danych dotyczących jakości usług medycznych w UE.
• Jeśli pacjenci wybierają leczenie za granicą muszą podejmować decyzje na podstawie istniejących informacji, których w tej kwestii jest za mało.
• Zasugerowano utworzenie organu na szczeblu europejskim (nazwanego "EURO-NICE" od UK National Institute for Clinical Excellence), który miałby stworzyć wskazówki dla leczenia klinicznego. Pomysł ten spotkał się z poparciem ze strony niektórych prelegentów.

Kolejną sugestią było powołanie Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich oraz Europejskiego Systemu Zdrowotnego, chociaż wszyscy przyznali, że stworzenie wspólnego systemu zdrowotnego jest mało prawdopodobne.

Anna Lella
Opracowano na podstawie raportu Marka Beamisha z konferencji "Europejskie Forum Zdrowia" w dn. 4-7 października 2006 r. w Gastein