Biegły to osoba posiadająca wiadomości specjalne, wezwana przez sąd (prokuratora) do zbadania i wyjaśnienia w swej opinii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności wymagających wiadomości specjalnych z zakresu nauki, sztuki, techniki lub rzemiosła.

Biegłego powołuje sąd (prokurator) w drodze postanowienia z urzędu lub na wniosek stron, określając zakres jego zadań. Pełni on funkcję pomocniczego organu wymiaru sprawiedliwości i z tego względu podlega wyłączeniu ze sprawy z tych samych powodów co sędzia, a więc w różnego rodzaju przypadkach, kiedy jego osoba ma związek z prowadzonym postępowaniem, np. jeśli sprawa dotyczy jego małżonka, dzieci etc.
Wśród biegłych wyróżnia się: stałych biegłych sądowych, osoby powoływane ad hoc w poszczególnych sprawach w charakterze biegłych oraz instytucje naukowe i specjalistyczne. Tryb powoływania stałych biegłych sądowych określa rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 24.01.2005 r. w sprawie biegłych sądowych (Dz. U. nr 15, poz. 133). Stałego biegłego ustanawia prezes sądu okręgowego na okres 5 lat, po wyrażeniu przez niego zgody na pełnienie tej funkcji. Zwolnienie z funkcji jest możliwe m.in. na prośbę biegłego, w razie utraty warunków do pełnienia tej funkcji albo z ważnych powodów. Prezes sądu okręgowego prowadzi listę biegłych sądowych.
Podstawą prawną powołania biegłego w postępowaniu karnym jest art. 193 Kodeksu postępowania karnego, który w razie stwierdzenia przez sąd, że okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymagają wiadomości specjalnych, zobowiązuje sąd do zasięgnięcia opinii biegłego.
Powołanie biegłego stanowi nie tylko prawo, ale i obowiązek sądu. Pełnienie funkcji biegłego jest obowiązkiem nie tylko obywatelskim, ale i prawnym, co jasno wynika z art. 195 Kpk, w którym wyraźnie podkreśla się obowiązek pełnienia czynności biegłego przez każdą osobę, o której wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie. Za bezpodstawne uchylanie się od wykonania czynności biegłego sąd może nałożyć karę pieniężną do 3000 zł, a jeśli uchylanie się ma charakter uporczywy - nawet karę do 30 dni aresztu. W razie nieusprawiedliwionego niestawienia się na wezwanie sądu, oprócz kary pieniężnej, możliwe jest także wyjątkowo zastosowanie zatrzymania i przymusowego doprowadzenia biegłego.
Osoba powołana na biegłego może wnosić o zwolnienie z tego obowiązku, jeżeli wskaże przyczyny, które uniemożliwiają jej wykonanie czynności biegłego, w szczególności z powodu braku odpowiednich kwalifikacji, odpowiedniej aparatury czy też obciążenia innymi obowiązkami, które uniemożliwiłyby sporządzenie opinii w rozsądnym terminie (Hoffmański, Sadzik, Zgryzek, "KPK. Komentarz", Warszawa 1999, str. 745). Nie mogą być biegłymi osoby, które nie mogą być świadkami lub które mogą odmówić składania zeznań albo odpowiedzi na poszczególne pytania w związku ze stosunkiem osobistym łączącym je z oskarżonym.
Również w postępowaniu cywilnym możliwość skutecznego uchylenia się od wykonywania czynności biegłego jest ograniczona. Zgodnie z art. 280 Kodeksu postępowania cywilnego można nie przyjąć nałożonych obowiązków biegłego z przyczyn, jakie uprawniają świadka do odmowy zeznań (a więc ze względu na osobisty charakter relacji ze stroną lub odpowiedzialność, jaka mogłaby się wiązać z udzieleniem odpowiedzi na pytanie), a także z powodu przeszkody, która uniemożliwi jej wydanie opinii. W tym drugim przypadku, takimi przyczynami mogą być m.in.: długotrwała choroba, długoterminowy wyjazd, brak wiadomości specjalnych w danej dziedzinie wiedzy, opracowywanie trudnej i terminowej opinii w innej sprawie sądowej (Tadeusz Ereciński [w:] Ereciński, Gudowski, Jędrzejewska, "Komentarz do Kodeksu postępowania cywilnego. Tom 1", Lexis Nexis, Warszawa 2002, str. 561). Na postanowienie sądu odmawiające zwolnienia go z obowiązku biegłego nie przysługuje zażalenie. Za uchylanie się od obowiązków biegłego sąd wymierza grzywnę. Od tego orzeczenia można się jednak odwołać.
Przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego także ustalają obowiązkowy charakter przyjęcia funkcji przez biegłego. Za odmowę grozi grzywna. Jednak w przypadku usprawiedliwienia przez biegłego odmowy wydania opinii sąd może zwolnić od kary.
Za wykonaną pracę przysługuje biegłemu wynagrodzenie. Problematykę tę reguluje dekret z dnia 26 października 1950 r. o należnościach świadków, biegłych i stron w postępowaniu sądowym (Dz. U. nr 49, poz. 445) oraz rozporządzenie ministra sprawiedliwości z 18 grudnia 1975 r. w sprawie kosztów przeprowadzania dowodu z opinii biegłych w postępowaniu sądowym (Dz. U. nr 46, poz. 254 z późn. zm.). Wysokość wynagrodzenia określa sąd, uwzględniając wymagane od biegłego kwalifikacje, potrzebny do wydania opinii nakład pracy i poświęcony czas, a także w miarę potrzeby pokrycie wydatków niezbędnych do wykonania zleconej pracy. W przypadku powołania poza miejscowość zamieszkania biegłego służy mu prawo do diet oraz do zwrotu kosztów przejazdów i noclegów.
Wynagrodzenie biegłych z zakresu medycyny za wykonywaną pracę określa się według taryfy stanowiącej załącznik nr 1 do rozporządzenia ministra sprawiedliwości. Za poszczególne czynności wymienione w tym załączniku przysługuje określony widełkowo procent kwoty bazowej, która w 2006 r. wynosi 1795,80 zł. Dla przykładu, wynagrodzenie za określenie inwalidztwa lub niezdolności do pracy kształtuje się w granicach 2,0 - 8,0 % kwoty bazowej, oględziny zewnętrzne zwłok i szczątków ludzkich w miejscu ich znalezienia 3,7-13,5 % kwoty bazowej, badanie stanu zdrowia psychicznego w warunkach szpitalnych z pisemną opinią - 11,5-24,4 % kwoty bazowej. Taryfy określają także wynagrodzenie w przypadku wydania opinii przez jednostkę organizacyjną akademii medycznej, instytutu naukowo-badawczego oraz zakładu opieki zdrowotnej (załącznik nr 2 do rozporządzenia).
Przy określaniu wynagrodzenia ustalonego widełkowo bierze się pod uwagę w szczególności kwalifikacje biegłego, stopień złożoności problemu oraz warunki, w jakich opracowano opinię, co daje możliwość dostosowania wysokości wynagrodzenia do indywidualnego przypadku. Jeżeli rodzaj wykonanej przez biegłego pracy nie jest wymieniony w załączniku, przy określeniu wynagrodzenia stosuje się stawkę ustaloną w taryfie za pracę podobną do wykonanej.
W razie niemożności określenia wynagrodzenia w powołany wyżej sposób stosuje się stawkę wynagrodzenia za godzinę pracy, która wynosi od 1,2 % do 1,7 % podstawy obliczania, przy czym może ona ulec zwiększeniu w razie złożonego charakteru problemu będącego przedmiotem opinii oraz w przypadku posiadania przez biegłego stopnia lub tytułu naukowego.
W razie nieskorzystania przez sąd z usług biegłego przysługuje mu prawo do wynagrodzenia za utracony z powodu stawiennictwa zarobek, jednak nie może ono przekroczyć 3,7 % kwoty bazowej za dobę.
Z kolei za udział w czynności sądowej wynagrodzenie biegłego określa się według stawki wynagrodzenia za godzinę pracy, uwzględniając czas koniecznej obecności biegłego w sądzie lub w innym miejscu, w którym czynność się odbywa. Każdą rozpoczętą godzinę czynności liczy się za pełną.
Na postanowienie o wynagrodzeniu wydane przez organ pierwszej instancji przysługuje zażalenie.
Żądanie przypadających należności po wykonaniu swojego obowiązku należy zgłosić w tym samym dniu, a w przypadku wezwania na rozprawę najpóźniej nazajutrz po jej zakończeniu, pod rygorem utraty prawa do wynagrodzenia. Przyznana należność powinna być wypłacona niezwłocznie, a w razie niemożności natychmiastowej wypłaty - należność przekazuje się pocztą.

Zofia Ignatowicz