 |
 |
 |
 |
|
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Gazeta Lekarska Przegląd numerów Gazety Lekarskiej Rocznik 2005 Gazety Lekarskiej Numer 2005-11 Medyczny Nobel 2005
Komitet Nagrody Nobla w Karolinska Institutet postanowił, że Nagrodę Nobla za rok 2005 w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymają wspólnie: Barry J. Marshall i J. Robin Warren za odkrycie "bakterii Helicobacter pylori i jej znaczenia dla rozwoju zapalenia żołądka i choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy".
Tegoroczni laureaci nagrody Nobla dokonali znaczącego i nieoczekiwanego odkrycia zakaźnej etiologii zapalenia żołądka oraz choroby wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Wymienione choroby są wywołane przez bakterię Helicobacter pylori.Robin Warren (ur. 1937), patolog z miasta Perth (Australia) wykrył w wycinkach tkanek pobranych z dolnej (przedodźwiernikowej) części żołądka ok. 50% pacjentów poddanych biopsji tego narządu kolonie małych zakrzywionych bakterii. Jemu zawdzięczamy wykrycie, że w pobliżu miejsca przebywania bakterii błona śluzowa żołądka jest zawsze objęta procesem zapalnym.
Barry Marshall (ur. 1951) zainteresował się pracami Warrena jako młody doktorant i razem z nim przeprowadził badanie wycinków żołądka ok. 100 pacjentów. Po kilku nieudanych próbach Marshallowi udało się wyhodować z kilkunastu wycinków nieznany wcześniej gatunek bakterii (później nazwany Helicobacter pylori). Obaj uczeni wspólnie wykryli te bakterie u prawie wszystkich pacjentów cierpiących na zapalenie żołądka lub chorobę wrzodową. To skłoniło ich do wysunięcia przypuszczenia o związku H. pylori z etiologią tych chorób.
Choć w owym czasie lekarze potrafili leczyć wrzody trawienne, podając pacjentom leki hamujące wytwarzanie kwasu w żołądku, często dochodziło do nawrotów choroby, ponieważ leczenie nie niszczyło bakterii ani nie przeciwdziałało przewlekłemu zapaleniu. Badania eksperymentalnej terapii prowadzone przez Marshalla i Warrena wraz z innymi naukowcami wykazały, że całkowite wyleczenie jest możliwe jedynie po eradykacji (usunięciu) bakterii z żołądka. Dzięki pionierskiemu odkryciu Marshalla i Warrena choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy przestała być schorzeniem przewlekłym, często ograniczającym sprawność chorego, lecz stała się chorobą, którą można wyleczyć dzięki krótkiej antybiotykoterapii połączonej z podawaniem inhibitorów kwasu solnego.
Wrzód trawienny chorobą zakaźną!
Tegoroczną Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymują Barry Marshall i Robin Warren, którzy, działając uparcie i metodycznie, podważyli rozpowszechnione dogmaty. Wykorzystując ogólnie dostępne rozwiązania techniczne (badanie endoskopowe, wybarwianie srebrem preparatów histologicznych oraz metody hodowli bakterii mikroaerofilnych), zgromadzili niepodważalne dowody na to, że bakterie Helicobacter pylori są przyczyną choroby wrzodowej. Dzięki opanowaniu metody hodowli laboratoryjnej H. pylori umożliwili przeprowadzanie badań nad tymi bakteriami.
W 1982 r., gdy tegoroczni laureaci odkryli H. pylori, uważano, że głównymi przyczynami choroby wrzodowej są stresy i nieodpowiedni tryb życia. Obecnie wiadomo ponad wszelką wątpliwość, że H. pylori wywołuje 90% wrzodów dwunastnicy i 80% wrzodów żołądka. Związek zakażenia H. pylori z rozwijającym się później stanem zapalnym i chorobą wrzodową ustalono na podstawie wyników badań z udziałem ochotników, eksperymentalnej antybiotykoterapii i badań epidemiologicznych.
H. pylori - zakażenie na całe życie
H. pylori to Gram-ujemna bakteria przypominająca kształtem spiralę, kolonizująca żołądek u około 50% ludzi. Rozpowszechnienie zakażenia jest znacznie niższe w krajach wysoko rozwiniętych niż w krajach rozwijających się, gdzie zakażona może być praktycznie cała populacja.
Do zakażenia dochodzi zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie. Źródłem bakterii jest często matka. Drobnoustroje mogą pozostawać w żołądku do końca życia pacjenta. Początkowo bakterie przebywają w dolnej (odźwiernikowej) części żołądka. Robin Warren jako pierwszy ustalił, że zakażenie H. pylori zawsze wiąże się ze stanem zapalnym błony śluzowej żołądka w miejscu kolonizacji, czego dowodem jest naciek złożony z komórek zapalnych.
Zakażenie jest zazwyczaj bezobjawowe, lecz może prowadzić do choroby wrzodowej
Rozwój chorób związanych z zakażeniem H. pylori zależy przede wszystkim od nasilenia procesu zapalnego i jego umiejscowienia w obrębie żołądka. Choć u większości osób zakażenie przebiega bezobjawowo, 10-15% zakażonych w pewnym okresie życia będzie cierpieć na chorobę wrzodową. Wrzody trawienne powstają częściej w dwunastnicy niż w żołądku i mogą prowadzić do poważnych powikłań, jak krwawienia z wrzodu i przebicie ściany żołądka.
Zgodnie z obecnymi poglądami wywołany zakażeniem H. pylori przewlekły stan zapalny dolnej (dystalnej) części żołądka wzmaga wydzielanie kwasu solnego przez zdrową, górną część narządu. Stwarza to warunki do rozwoju wrzodów trawiennych w gorzej zabezpieczonej przed atakiem kwasu dwunastnicy.
Nowotwory związane z zakażeniem H. pylori
U niektórych osób H. pylori zakaża również trzon żołądka, wywołując stan zapalny obejmujący większy obszar, w wyniku czego nie tylko może dojść do rozwoju wrzodu w tej okolicy, ale wzrasta także prawdopodobieństwo rozwoju raka żołądka. Chociaż w ciągu ostatnich 50 lat częstość występowania raka żołądka w wielu krajach zmniejszyła się, nadal jest to druga najczęstsza przyczyna śmierci z powodu nowotworu.
Proces zapalny toczący się w obrębie błony śluzowej żołądka jest ponadto czynnikiem ryzyka rozwoju szczególnej odmiany nowotworu układu chłonnego o umiejscowieniu w żołądku, tzw. chłoniaka MALT (tkanki chłonnej związanej z błonami śluzowymi). Z faktu, że po eradykacji H. pylori dzięki antybiotykoterapii guz może się cofnąć, wynika, że bakteria ta odgrywa ważną rolę w podtrzymywaniu rozwoju tego nowotworu.
Czy to choroba? Interakcja między bakteriami i organizmem gospodarza
H. pylori występuje jedynie u ludzi. Bakteria jest zaadaptowana do życia w środowisku żołądka i wywołuje choroby jedynie u niewielkiego odsetka osób zakażonych. Po odkryciu dokonanym przez Marshalla i Warrena nastąpił intensywny rozwój badań, przynoszących coraz bardziej dokładne informacje na temat patogenezy chorób wywołanych przez H. pylori.
H. pylori to bardzo zmienna bakteria: między poszczególnymi szczepami występują znaczne różnice, m.in. pod względem przyczepności do śluzówki żołądka i zdolności wywoływania odczynu zapalnego. Nawet u tej samej osoby populacja H. pylori jest niejednolita, a w przebiegu przewlekłego zakażenia bakterie z czasem adaptują się do zmieniających się warunków we wnętrzu żołądka.
Różnice genetyczne między ludźmi również mogą wpływać na ich podatność na zakażenie H. pylori. Dopiero niedawno udało się uzyskać model zwierzęcy zakażenia. Badania nad chorobą wrzodową i transformacją nowotworową u myszoskoczków mongolskich dają nadzieję na uzyskanie bardziej dokładnych informacji o mechanizmach tych chorób.
Antybiotyki leczą, ale grożą lekoopornością
W rozpoznaniu zakażenia H. pylori pomagają testy przeciwciał, wykrycie bakterii w próbkach pobranych podczas badania endoskopowego oraz nieinwazyjne badanie zawartości pewnego enzymu wytwarzanego przez bakterie w wydychanym przez pacjenta powietrzu.
Nierozważne stosowanie antybiotyków w celu zniszczenia H. pylori wykrytych u zdrowych nosicieli może doprowadzić do poważnych problemów wynikających z nabycia przez bakterie odporności na te leki. Z tego względu leczenie H. pylori tylko w wyjątkowych przypadkach powinno się prowadzić u osób bez potwierdzonego rozpoznania choroby wrzodowej żołądka lub dwunastnicy.
Bakteryjna etiologia innych przewlekłych chorób o charakterze zapalnym?
Przewlekły stan zapalny leży u podłoża wielu chorób występujących u człowieka, np. choroby Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejącego zapalenia jelita grubego, reumatoidalnego zapalenia stawów i miażdżycy tętnic. Odkrycie, że to bakterie wywołują chorobę wrzodową - jedną z najbardziej rozpowszechnionych chorób trapiących ludzkość, dało impuls badaniom nad rolą drobnoustrojów w etiologii innych przewlekłych chorób zapalnych.
Chociaż poszukiwania nie dały dotychczas ostatecznych odpowiedzi, nowsze dane jednoznacznie pokazują, że zaburzenie rozpoznawania wydzielanych przez bakterie substancji przez układ odpornościowy człowieka może być przyczyną chorób. Odkrycie H. pylori poszerzyło nasze rozumienie związków między przewlekłym zakażeniem, stanem zapalnym i nowotworami złośliwymi.
Przekład i opracowanie Mariusz Górnicz
Gazeta Lekarska 2005-11 - pismo izb lekarskich. Wydawca: Naczelna Rada Lekarska.
Dla członków izb lekarskich bezpłatnie.