Walka z nałogiem palenia tytoniu nie jest zadaniem dla wybranych specjalistów; w opinii autora to problem, przed którym staje każdy lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, większość specjalistów przyjmujących pacjentów w opiece otwartej, a także lekarze pracujący w szpitalach.
     Trudno znaleźć dziedzinę medycyny, w której palenie tytoniu nie miałoby jakichś implikacji zdrowotnych. Wreszcie lekarz nie przestaje być doradcą w sprawach zdrowia również w stosunku do swojej rodziny i szeroko rozumianego kręgu znajomych i współpracowników.
     Europejskie Biuro Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) zaniepokojone nierównowagą pomiędzy dostępnością papierosów i środków, i sposobów pomagających w rzucaniu palenia, opracowało wytyczne postępowania z pacjentami-palaczami (First WHO European Recommendations on the Treatment of Tobacco Dependence, 2001). Oparte są one na wynikach wieloletnich badań i doświadczeń prowadzonych w wielu ośrodkach w różnych krajach (w tym także w Polsce).
     Doświadczenia te prowadzą do wniosku, że są trzy sposoby interwencji w przypadku kontaktu z pacjentem palącym tytoń:
     I krótka okazjonalna interwencja podczas rutynowej pracy lekarza,
     II intensywne wsparcie, które w niektórych przypadkach może być udzielane przez lekarzy i terapeutów specjalizujących się w leczeniu nałogu palenia,
     III pomoc farmakologiczna.

5 x P

1. Pytaj pacjenta o palenie i prowadź w tym zakresie bieżącą dokumentację.
2. Przypomnij pacjentowi o korzyściach, jakie odniesie z rzucenia palenia w sposób odnoszący się bezpośrednio do niego (np. biorąc pod uwagę jego stan kliniczny).
3. Powiększaj motywację pacjenta do rzucenia palenia.
4. Pomóż pacjentowi w jego staraniach (w praktyce oznacza to wsparcie emocjonalne lub informację o możliwości leczenia farmakologicznego, czasem też skierowanie do lekarza lub terapeuty specjalizującego się w pomocy w wychodzeniu z nałogów).
5. Poproś pacjenta o utrzymywanie stałego kontaktu w celu kontroli i ewentualnej dalszej pomocy w tym zakresie.

• określił, jeśli to możliwe datę rzucenia palenia i rzucił je całkowicie w tym dniu,
• zastanowił się nad swoimi doświadczeniami z przeszłości (co było pomocne, a co przeszkadzało w rzuceniu palenia),
• spróbował nakreślić swój osobisty plan rzucenia palenia,
• zastanowił się nad tym, jakie problemy mogą wystąpić i z góry pomyślał, jak będzie sobie z nimi radził,
• poprosił rodzinę i przyjaciół o pomoc.

Wytyczne dla intensywnego leczenia nałogu palenia
     Autorzy opracowania WHO uważają, że w niektórych trudniejszych przypadkach "oporni" palacze powinni być poddani bardziej intensywnej terapii przez osoby profesjonalnie zajmujące się tego typu pomocą. W wielkim skrócie: polega ona na indywidualnych lub grupowych spotkaniach z lekarzem lub terapeutą (standardowo powinno to być pięć godzinnych sesji w ciągu miesiąca z ewentualną poradą w zakresie farmakoterapii). Eksperci WHO uważają, że taka pomoc powinna się należeć pacjentom w zakresie wynikającym z powszechnej opieki zdrowotnej.

Farmakoterapia
     Obecnie wśród metod farmakoterapeutycznych stosowanych dla wsparcia rzucania nałogu palenia tytoniu istnieją dwie grupy środków: jedna to zastępcza terapia nikotynowa (NRT - nicotine replacement therapy), druga to stosowanie bupropionu. Na rynku spotyka się sześć postaci produktów NRT: plastry, gumy do żucia, aerozole donosowe, inhalatory, tabletki do łykania, tabletki do ssania. W Polsce zarejestrowane preparaty to:

• NRT: Nicofree - kapsułki, Nicorette i Nicorette mint - guma do żucia, Nicorette - plastry, Nicotinell - guma do żucia, Nicotinell TTS - plastry. Preparaty te są dostępne w sprzedaży odręcznej.
• Bupropion: Zyban - tabletki. Preparat ten jest dostępny w aptekach wyłącznie po przedstawieniu recepty.

Szczególne grupy palaczy
     Nadal spora liczba profesjonalistów medycznych (lekarze, w tym lekarze podstawowej opieki zdrowotnej, pielęgniarki, położne, aptekarze) to także palacze. Trudno wyobrazić sobie, aby takie osoby w przekonywający sposób potrafiły motywować do rzucenia palenia swoich podopiecznych. Dlatego istnieje potrzeba czynnego skupienia się na tej grupie jako celu szczególnych zadań.
     Personel szpitali powinien rozmawiać z chorymi o problemie palenia już od momentu przyjmowania do szpitala, a także oferować pomoc w rzuceniu palenia zainteresowanym. Należy rozważyć zastosowanie NRT lub bupropionu, jeśli nie koliduje to z procesem leczenia.
     Placówki opieki zdrowotnej i ich najbliższe otoczenie należy uznać za strefę, w której palenie jest zabronione.
     Kobiety ciężarne, które palą muszą otrzymać jasną i dokładną informację na temat ryzyka palenia dla płodu i należy namawiać je do rzucenia palenia. O ile to konieczne, powinny otrzymać stosowne wsparcie.
     Metody interwencji mających na celu pomoc w rzuceniu palenia u dorosłych można z niewielkimi modyfikacjami stosować u młodzieży.

Rekomendacje dla systemu ochrony zdrowia
     Opłacanie leczenia nałogu palenia jest jedną z najbardziej efektywnych (przy stosunkowo niewielkich nakładach) metod redukcji ryzyka wielu chorób oraz przedłużania życia. Z tego powodu interwencje medyczne oparte na dowodach naukowych w tym zakresie powinny być finansowane przez powszechne ubezpieczenie zdrowotne.
     Publiczny system ochrony zdrowia musi oferować pomoc tego rodzaju wszystkim podopiecznym. Powinien także gwarantować dostęp do behawioralnych i farmakologicznych metod leczenia bez względu na status społeczny i finansowy pacjenta. Należałoby rozważyć przynajmniej częściową refundację kosztów takiego leczenia także w zakresie kosztu leków.
     Profesjonaliści medyczni, a głównie lekarze powinni być szkoleni w dziedzinie pomocy udzielanej palaczom papierosów. Szkolenie w tym zakresie powinno być obecne w programach kształcenia przed- i podyplomowego. Wydaje się, że szczególnie ten rodzaj szkoleń mógłby być przynajmniej częściowo finansowany z powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego.
     Także kasy chorych mogłyby być zainteresowane zorganizowaniem akcji uświadamiającej o możliwościach rzucenia palenia, darmowych infolinii o tej tematyce itp.
     Głosu i udziału lekarzy w tej sprawie nie może zabraknąć. Dlatego bez względu na specjalizację, miejsce pracy, tytuł czy stanowisko musimy się w nią zaangażować.

Konstanty Radziwiłł

Deklaracja o przeciwdziałaniu nikotynizmowi w środowisku lekarzy przyjęta podczas obrad NRL 8 listopada 2002 r.

Naczelna Rada Lekarska

• odnosząc się do danych epidemiologicznych wskazujących na utrzymujący się wysoki stopień spożycia nikotyny w polskim społeczeństwie,
• uznając wiedzę o negatywnych i szkodliwych skutkach zdrowotnych wynikających z nikotynizmu,
• biorąc pod uwagę dane epidemiologiczne o dużej liczbie palaczy nikotyny wśród lekarzy,
• dostrzegając zasadniczą rolę lekarza w kształtowaniu postaw prozdrowotnych w społeczeństwie,
• uznając, że powinnością lekarza jest rzetelne informowanie chorych o szkodliwych skutkach nikotynizmu, jak i chorób odtytoniowych,
• stwierdzając, że nikotynizm jest chorobą, którą można i należy skutecznie leczyć,
• mając na względzie dobro i zdrowie obywateli,
• popierając wszelkie działania i wysiłki naukowców w celu opracowania skutecznych metod leczących nikotynizm jako chorobę i przeciwdziałania negatywnym skutkom zdrowotnym wynikającym z tego nałogu,
• potwierdzając potrzebę integracji środowiska lekarskiego a przede wszystkim okręgowych izb lekarskich, samorządu lekarskiego w działalność mającą na celu promocję zdrowego, wolnego od dymu tytoniowego stylu życia w społeczeństwie,
• z okazji zbliżającego się Międzynarodowego Dnia Rzucania Palenia przypadającego na 15 listopada

deklaruje co następuje:

1. wyraża wolę intensyfikacji działań w środowisku lekarzy na rzecz kreowania postaw pro-zdrowotnych w społeczeństwie poprzez dawanie przykładu własną postawą wyrażającą się w abstynencji nikotynowej,
2. zobowiązuje się do włączenia środowiska lekarskiego w działalność na rzecz wypracowania skutecznych programów i metod zwalczania nikotynizmu i jego negatywnych skutków zdrowotnych,
3. deklaruje chęć współdziałania z innymi ośrodkami i instytucjami zajmującymi się zwalczaniem nikotynizmu w społeczeństwie,
4. zobowiązuje się do popularyzacji postaw zwłaszcza wśród młodzieży wyrażających się w " modzie na niepalenie",
5. popiera zasadę całkowitego zakazu reklamowania wyrobów tytoniowych,
6. apeluje o tworzenie warunków, w których osoby palące nie mogą narzucać osobom niepalącym zatrutego środowiska i narażać je na tzw. bierne palenie, zwłaszcza w miejscach publicznych, zakładach pracy, a szczególnie w placówkach opieki zdrowotnej i edukacyjnych,
7. zwraca się z apelem do kolegów lekarzy, instytucji rządowych i pozarządowych o włączenie się do współpracy na rzecz faktycznego ograniczenia spożycia tytoniu w społeczeństwie.

Warszawa, 8 listopada 2002 r.