Odpowiedzialność lekarzy może mieć miejsce równolegle w różnych trybach. Stowarzyszenie "Primum Non Nocere" mówi o odpowiedzialności zawodowej w oderwaniu od innych trybów i sugeruje, że jest to tryb najważniejszy i decydujący o kształcie odpowiedzialności lekarzy. Takie stwierdzenia świadczą o niezrozumieniu porządku prawnego lub celowym ograniczaniu obszaru dyskusji dla osiągnięcia własnych celów.

Zasady odpowiedzialności lekarzy obowiązujące w Polsce są bardzo podobne do krajów europejskich. W dużym uproszczeniu, postępowanie w trybie odpowiedzialności zawodowej jest podobne do postępowania karnego. Różnice wynikają z faktu, że odpowiedzialność zawodowa nie należy do prawa powszechnego i jest wewnętrznym postępowaniem korporacji zawodowej lekarzy opartym na takich samych zasadach, jakie obowiązują w innych korporacjach zawodowych w Polsce i w krajach europejskich.
Pokrzywdzony w tym postępowaniu nie ma uprawnień strony, ponieważ celem postępowania nie jest zaspokajanie roszczeń. Reprezentuje go rzecznik odpowiedzialności zawodowej (podobnie jak prokurator w postępowaniu karnym). Mimo to uprawnienia pokrzywdzonego są w przepisach zakreślone dość szeroko.(2)
Ponieważ odpowiedzialność zawodowa nie należy do prawa powszechnego i nie zamyka ani w żaden sposób nie ogranicza prawa pokrzywdzonych do rozpatrzenia ich skarg przez właściwy sąd powszechny, pogląd, że obecne umocowanie pokrzywdzonego w postępowaniu odpowiedzialności zawodowej narusza prawa określone w Deklaracji Praw Człowieka jest całkowicie bezzasadny.
Duża zbieżność ustaleń i orzeczeń w poszczególnych trybach jest wynikiem podobnej oceny stanu faktycznego, ale wynik jednego postępowania w żaden sposób nie decyduje o innych.
Podawane przez Stowarzyszenie i powtarzane w mediach dane liczbowe dotyczące odpowiedzialności zawodowej lekarzy są również nieprawdziwe lub źle interpretowane. Szczególne zdziwienie budzi fakt, że media cytują bez weryfikacji dane pochodzące z roszczeniowej organizacji znanej z agresji w stosunku do środowiska lekarskiego.
Tylko izby lekarskie mają dokładne dane dotyczące odpowiedzialności zawodowej lekarzy. Danych o innych trybach odpowiedzialności brak. Na pewno nieprawdziwe są informacje Stowarzyszenia o blisko 30 tysiącach skarg na lekarzy do Ministerstwa Zdrowia. W rzeczywistości ich liczba nie przekracza trzystu. (4)
Liczba skarg wpływających do rzeczników, spraw w sądach lekarskich i orzekanych kar stale wzrasta, w tempie kilkunastu procent rocznie. W 1998 r. skarg było 1624, w 1999 -1893. Do sądów lekarskich wpłynęło odpowiednio 144 i 265 wniosków o ukaranie. Rozpatrzono 139 spraw w 1998 r. i 170 w 1999, a ukarano 83 i 104 lekarzy. W tych latach sądy lekarskie nie orzekły kary pozbawienia prawa wykonywania zawodu.
Do Naczelnego Sądu Lekarskiego wpłynęło odpowiednio 55 i 61 odwołań od orzeczeń sądów pierwszej instancji.    Orzeczenia NSL zostały wydane w 54 i 59 sprawach.(1) Ponieważ NSL rozpatruje różne odwołania (pokrzywdzonych, ukaranych i rzeczników), dotyczące różnych aspektów spraw i jest związany granicami odwołania, liczby dotyczące poszczególnych orzeczeń NSL nie mogą być interpretowane tak jak liczby dotyczące orzeczeń sądów pierwszej instancji.
Przytaczanie ich w celu wykazania, że lekarze są bezkarni jest rażącym błędem lub nadużyciem.
Nieuzasadnione jest twierdzenie, że w Polsce pacjenci boją się dochodzić własnych praw. W liczbie skarg wpływających do izb lekarskich Polska znajduje się w czołówce europejskiej (za Danią, Szwecją i na równi z Wielką Brytanią). (5) Dane dotyczące odpowiedzialności zawodowej za granicą, mające sugerować, że w Polsce jest ona zbyt mała, są nieprawdziwe.
Ostatnio często przytaczanym przykładem jest Wielka Brytania, gdzie nie ma instytucji sądów lekarskich, a rolę tę spełnia Komisja Odpowiedzialności Zawodowej (Professional Conduct Committee) powołana przez brytyjską Naczelną Radę Lekarską (General Medical Council). W 1999 r. do GMC wpłynęło 3001 skarg (2% liczby zarejestrowanych lekarzy - jak w Polsce). Po wstępnej selekcji (dokonywanej jednoosobowo przez członka GMC) Komisja Wstępnej Oceny (Preliminary Preview Committee) rozpatrzyła 413 skarg (14% wniesionych skarg - 86% odrzucono). Z tego ponad 40%, czyli około 170 spraw, skierowano do PCC (około 6% otrzymanych skarg - w Polsce 14%).(3)
Doniesienia mówiące o 300 - 600 lekarzach pozbawionych prawa wykonywania zawodu są życzeniowo wyolbrzymione. Sądy zawodowe w wielu krajach WE częściej stosują karę zawieszenia prawa wykonywania zawodu, która jednak zwykle jest połączona z obowiązkiem przeszkolenia i służy nie tyle ukaraniu, co umożliwieniu poprawy praktyki lekarza. W GMC rozpatrzenie sprawy zajmuje parę lat - w Polsce sądy lekarskie pierwszej instancji rozpatrują sprawę średnio w ciągu 3 miesięcy od wpłynięcia wniosku o ukaranie.
Podsumowując można stwierdzić, że zasady odpowiedzialności zawodowej lekarzy w Polsce nie odbiegają od zasad obowiązujących w krajach Wspólnoty Europejskiej, są też bardzo podobne do zasad odpowiedzialności zawodowej innych samorządów zawodowych w Polsce.
W miarę zmiany warunków praktyki lekarskiej wzrasta też szybko liczba skarg i kar orzekanych w tym trybie odpowiedzialności. Tworzona przez media opinia o bezkarności lekarzy i niewłaściwych zasadach postępowania nie znajduje żadnego uzasadnienia w danych liczbowych ani aktualnym stanie przepisów regulujących odpowiedzialność zawodową.

Romuald Krajewski

Autor jest przewodniczącym Naczelnego Sądu Lekarskiego

Adresy internetowe danych o odpowiedzialności zawodowej lekarzy:
o 1. Dane statystyczne dotyczące pracy sądów lekarskich w Polsce: www.nil.org.pl/nsl/stat98_99.htm
o 2. Zakres uprawnień pokrzywdzonego w postępowaniu w przedmiocie odpowiedzialności zawodowej lekarzy: www.nil.org.pl/nsl/uprpokrz.htm
o 3. Five Year Report (on GMC activities): www.gmc-uk.org/n_hance/about_us/fyr.pdf
o 4. Departament Lecznictwa MZiOS
o 5. REGULATION OF DOCTORS IN THE EUROPEAN ECONOMIC AREA - TYPES OF MISCONDUCT, DISCIPLINARY MACHINERY AND EXCHANGE OF INFORMATION. A Report to the Conference: Internationale des Ordres et des organismes d'attribution similaires: www.nil.org.pl/nsl/discproc1.htm