Gerszon Lewin - najczynniejszy krzewiciel zdrowia pośród ludności żydowskiej

Wobec rozbieżności informacyjnych zakładam wiarygodność nagrobnej inskrypcji z kirkuta przy Okopowej. Przepisuję ją in extenso: "Gerszon Lewin, zasłużony lekarz i literat żydowski, długoletni ordynator szpitala żyd. w Warszawie, działacz społeczny, twórca TOZ, 1867-1939".

Lewin zmarł wkrótce po wkroczeniu Niemców, nie dożył więc piekła getta warszawskiego. Odszedł niepostrzeżenie, stąd spóźnione i skąpe wzmianki prasowe; brak fotografii. Najwięcej danych zgromadził dr Szarejko, z czego też skwapliwie korzystam. Gerszon Lewin urodził się w Lublinie jako syn kantora miejscowej synagogi. Medycynę ukończył w Warszawie w 1895 r. Pracował na internie w Szpitalu Starozakonnych na Czystym. Z czasem doszedł do stanowiska ordynatora, a specjalizował się w gruźlicy. Był - jako lekarz - na wojnie japońskiej i ogłosił w języku jidisz wspomnienia o tym epizodzie. Zmobilizowano go również w 1914 r., co znowu skwitował pamiętnikarską publikacją. Z chwilą powstania wojska polskiego zgłosił się doń ochotniczo, a wyszedł ze służby w stopniu majora. Hołdując idei syjonizmu związał się z grupą Peretza, która pielęgnowała odrębność żydowską; m.in. ogłosił erudycyjną broszurę "Ochrona zdrowia w Biblii i Talmudzie" (1934). Korzystał z oryginalnych tekstów hebrajskich, a wyłowione wątki podał w sposób uporządkowany wg działów higieny i medycyny. Z równą swobodą obracał się w kręgu kultury polskiej. Był stałym felietonistą "Krytyki Lekarskiej", pisma elitarnego, które podejmowało kluczowe problemy medycyny: filozoficzne, historyczne, deontologiczne. Teksty te są popisem czystej polszczyzny, niekonwencjonalnego podejścia do każdego tematu, a w tezach odważne i postępowe. Na łamach tego czasopisma ostrością pióra i polotem konkurował z nim Janusz Korczak. Już przed pierwszą wojną światową założył Lewin żydowskie towarzystwo przeciwgruźlicze Brijus - Zdrowie. Było ono sfederowane ze stowarzyszeniem o szerszym programie, a mianowicie Towarzystwem Ochrony Zdrowia ludności żydowskiej (TOZ) z główną siedzibą w Piotrogrodzie. Po odzyskaniu niepodległości krajowe TOZ ogłosiło autonomię (1921). 
Przewodniczącym aż po wrzesień 1939 r. był znów dr Lewin, jego zastępcą, a równocześnie prezesem honorowym był luminarz neurologii dr Samuel Goldflam. TOZ było organizacją o wielkim zasięgu; po pięciu latach liczyło już 8,5 tys. członków, prowadziło 36 oddziałów terenowych. Uruchomiło wiele instytucji zdrowotnych, m.in. sanatorium, kolonie i półkolonie, zakłady kąpielowe, gabinety dentystyczne i rtg, apteki, poradnie p/jagliczne, punkty higieniczne przy hederach i szkołach Talmud-Tora, kluby gimnastyczne.  Zatrudniało 280 osób, w tym około stu lekarzy (liczba zmienna), z których część delegowano na prowincję, 57 pielęgniarek i higienistek, 12 stomatologów, 5 farmaceutów, 16 instruktorów wf. Rozwijało szeroką akcję oświatowo-zdrowotną w postaci odczytów, wystaw stałych i ruchomych, rozdawnictwa ulotek i przeźroczy. Wydawało czasopismo "Fołksgezund" oraz długą serię popularnych broszur. Spod własnej prasy TOZ wychodziły też monografie dotyczące specyficznych dla Żydów problemów zdrowotnych jak blefaryt czy favus. O wysokiej pozycji TOZ świadczy fakt, że uzyskało ono miejsce w Najwyższej Izbie Lekarskiej RP; stałym delegatem Towarzystwa był dr Lewin. Towarzystwo starannie notowało swoje osiągnięcia. W 1927 r. dr L. Wulman, generalny sekretarz, opracował i wydał obszerną księgę "Pięć lat działalności TOZ". W dwa lata później TOZ opublikowało pamiętnik swojego I Zjazdu. Z opracowań retrospektywnych mamy krótką monografię TOZ ogłoszoną w "Biuletynie Żydowskiego Instytutu Naukowego" 1978. Co się zaś tyczy osoby dra Lewina, to - prócz wymienionych już książek wspomnieniowych z dwóch wojen - zdążył jeszcze ogłosić "Das Bukh fun mayn Lebn" (1937). Wraz z tym życiem odeszły specyficzne problemy, które były jego treścią. Mimo separatystycznych deklaracji, nie sposób oddzielić dokonań Gerszona Lewina od polskiego ruchu promocji zdrowia. Jest to - niezależnie od subiektywnych opinii - historia pewnej wspólnoty, ogólnokrajowa zbiornica doświadczeń. W materiałach archiwalnych wiele jest wzmianek o współpracy Lewinowej organizacji z akcjami Towarzystwa Higienicznego oraz państwowej oświaty zdrowotnej. Prelegenci TOZ i Brijus służyli w nich nieocenioną pomocą. Umieli bowiem docierać do mentalności słuchaczy, znali ich obyczaje, reżim religijny i żargon, który niekiedy był jedynym językiem żydowskiej biedoty.

Maciej Demel