Zasady postępowania w przypadku nieprawidłowej realizacji szczepień ochronnych

Kalendarz szczepień ochronnych, oparty o aktualny stan epidemiologiczny kraju, publikowany jest w Dzienniku Ustaw jako Rozporządzenie Ministra Zdrowia. Obecnie obowiązujący kalendarz szczepień ukazał się w Dzienniku Ustaw nr 96 z 24 lipca 1998 r., rozporządzeniem MZiOS z dnia 6 lipca 1998 r.
W drugim roku przeprowadzonej reformy służby zdrowia spada liczba szczepionych dzieci. Zjawiska tego poprzednio nie obserwowano. Jest to przedmiotem niepokoju wszystkich lekarzy, zwłaszcza zajmujących się realizacją szczepień na terenie kraju. Od lat Polska wśród państw członkowskich Światowej Organizacji Zdrowia stawiana jest za wzór kraju, w którym udało się stworzyć właściwą organizację gwarantującą utrzymanie jednego z najwyższych w Europie wskaźników zaszczepionych dzieci. Wiele państw Europy Zachodniej wzorując się na polskim systemie poprawiło wykonawstwo szczepień powierzając je szkolnej służbie zdrowia. Eksperci Światowej Organizacji Zdrowia w marcu br. w ramach realizacji Rozszerzonego Programu Szczepień (EPI) oceniali aktualną sytuację w Polsce. Zwrócili uwagę, że odejście od poprzedniego systemu organizacji poważnie może zaburzyć realizację programu szczepień oraz może również zagrozić uczestnictwu Polski w programach Światowej Organizacji Zdrowia stawiających sobie za cel eradykację wielu chorób zakaźnych, np. poliomyelitis czy odry.
Jakie są najważniejsze zagrożenia wynikające z obecnie dokonującej się reformy ochrony zdrowia?
1. Lekarz rodzinny, nie będący pediatrą, często nie docenia ważkości problemu realizacji obowiązkowych szczepień ochronnych.
2. Spadek liczby zaszczepionych spowodowany jest zaniechaniem imiennych wezwań na szczepienia wysyłanych przez poradnie.
3. "Wyprowadzenie" szczepień ze szkół podstawowych i ponadpodstawowych jest poważnym błędem, który w najbliższym czasie znacząco obniży wykonawstwo szczepień.
4. Brak dostatecznej liczby szkoleń personelu medycznego pielęgniarek i lekarzy.
5. Większość kas chorych nie zakontraktowała usług wojewódzkich przychodni konsultacyjnych ds. szczepień, co powiększa liczbę dzieci nie szczepionych oraz co gorsza obniża liczbę rozpoznawanych, niepożądanych odczynów poszczepiennych.
Krajowy Specjalista w Dziedzinie Pediatrii otrzymuje również coraz więcej informacji od zaniepokojonych lekarzy, którzy spotykają się np. z pomyłkowym podaniem w krótkim odstępie czasu dwóch dawek tej samej szczepionki (jako wynik m.in. braku kart szczepień). Zapytania dotyczą także zasad postępowania, gdy odległość między kolejnymi dawkami szczepionki wydłuża się.
Starając się ułatwić codzienną pracę lekarzom pierwszego kontaktu Krajowy Specjalista w Dziedzinie Pediatrii przekazuje standard realizacji szczepień ochronnych u dzieci oraz sposoby postępowania w przypadku nieprawidłowej realizacji szcepień.
I stopień referencji
Lekarz rodzinny i lekarz pediatra winien realizować Program Szczepień Ochronnych w oparciu o kalendarz szczepień wydawany w formie rozporządzenia przez Ministerstwo Zdrowia.
II stopień referencji
W przypadku koniecznej konsultacji lekarz podstawowej opieki zdrowotnej może korzystać z sieci Wojewódzkich Poradni Konsultacyjnych ds. Szczepień Ochronnych działających w każdym województwie. Adresami poradni dysponują Wojewódzkie Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne.
Poradnie te udzielają w szerokim zakresie porad dotyczących szczepień ochronnych, w tym także układają indywidualny kalendarz szcepień.
III stopień referencji
Ustalenie zaleceń dotyczących szczepień w grupach ryzyka odbywa się w wysokospecjalistycznych ośrodkach, instytutach i akademiach medycznych, gdzie lekarze specjaliści z poszczególnych dziedzin zajmują się długofalową opieką nad przewlekle chorymi pacjentami.
Lekarze specjaliści określają czas wznowienia oraz zakres szczepień ochronnych, które należy wykonać. Nad prawidłową ich realizacją czuwają lekarze podstawowej opieki zdrowotnej w miejscu zamieszkania dziecka. W okresie stabilizacji przewlekłego procesu chorobowego wykonują obowiązkowe i zalecane przez specjalistę szczepienia ochronne. W razie wątpliwości mogą skontaktować się z lekarzem specjalistą, który udzieli im wyczerpującej odpowiedzi  dotyczącej ryzyka wystąpienia niepożądanych odczynów poszczepiennych w danej chorobie oraz wskaże najmniej reaktogenne szczepionki. Udzieli również informacji na ile proces chorobowy oraz prowadzone leczenie może obniżyć skuteczność poszczególnych szczepionek. 
Autorzy składają podziękowania za cenne uwagi merytoryczne p. dr Joannie Galimskiej, dyrektorowi Departamentu Przeciwepidemicznego i Oświaty Zdrowotnej Ministerstwa Zdrowia oraz p. prof. dr. hab. med. Wiesławowi Magdzikowi z Zakładu Epidemiologii Państwowego Zakładu Higieny.

prof.dr hab.n.med. Paweł Januszewicz Konsultant Krajowy w Dziedzinie Pedriatrii

prof.dr hab.n.med. Ewa Bernatowska
kierownik Kliniki Immunologii
Instytut "Pomnik-Centrum Zdrowia Dziecka"

Wykonawstwo szczepień po przebytych zakażeniach

Antybiotykoterapia Wznowienie szczepień po
Rodzaj zakażeń (dni) zakończonym leczeniu
(dni)

Zakażenia o lżejszym przebiegu np.:
o zapalenie gardła 7-9 7
o zapalenie uszu

Zakażenia o średnim nasileniu np.:
o angina
o zapalenie zatok
o zapalenie oskrzeli 10-14 14
o zapalenie płuc (o niewielkim nasileniu)
o zakażenie układu moczowego

Ciężkie zakażenia narządowe i uogólnione
o zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
o zapalenie płuc ( o ciężkim przebiegu) powyżej 14 30
o zapalenie kości
o posocznica
o inne zakażenia narządowe

Choroby zakaźne
o odra, świnka, różyczka 2 miesiące
o tzw. trzydniówka 7

o Ospa wietrzna 2-3 miesiące w zależności od
nasilenia objawów chorobowych

Sposób postępowania w przypadku nieprawidłowej realizacji szczepień ochronnych

Rodzaj Odstęp czasowy między podaniem kolejnych Pomyłkowe podanie
szczepionki dawek szczepionki dwóch dawek
krótszy niż zalecany dłuższy od zalecanego szczepionki
(<4 tygodni) w zbyt krótkim czasie
Postępowanie
BCG Uzupełniająca dawka po odczycie MTx RT23 Konsultacja w Poradni Przeciwgrużliczej
DTP Powtórzenie dawki Nie powtarzać cyklu szczepień, podanie tej samej W przypadku omyłkowego
zalecanej ilości dawek, rozłożonych w czasie podania dwóch dawek tej samej
wg indywidualnego kalendarza szczepień. szczepionki w zbyt krótkim
WZW Powtórzenie dawki Jeśli cykl szczepień podstawowych mieści się czasie istnieje zwiększone ryzyko
typu B w 12 miesiącach, nie powtarzać dawek, gdy miejscowych i uogólnionych
wydłuży się powyżej 12 miesięcy ocena stężenia niepożądanych odczynów
p.-ciał i/lub uzupełniająca dawka/dawki. poszczepiennych (NOP).
Polio żywe Powtórzenie dawki Nie powtarzać dawek, podanie tej samej ilości W przypadku występowania NOP
zalecanych dawek, rozłożonych w czasie należy wypełnić kartę zgłoszenia
wg indywidualnego kalendarza szczepień. i przesłać do Powiatowej Stacji
Polio zabite Powtórzenie dawki Nie powtarzać dawki Sanitarno-Epidemiologicznej.
MMR odra Powtórzenie dawki Uzupełnienie brakujących dawek W razie wątpliwości konsultacja
lub świnka wg indywidualnego kalendarza szczepień. w ośrodkach II i III stopnia referencji.
DT Powtórzenie dawki Indywidualny kalendarz szczepień.
Td Powtórzenie dawki Indywidualny kalendarz szczepień.