Aktualne standardy

Wykrywanie i leczenie raka płuca w Polsce

Rak płuca jest najczęstszą chorobą nowotworową u mężczyzn w Polsce i na świecie. Liczba zachorowań na raka płuca u kobiet również stale wzrasta.

Polska należy do krajów o wyższej niż średnia zapadalności na raka płuca - zapadalność mężczyzn wynosi 80 przypadków choroby na 100 tys. osób, u kobiet jest trzykrotnie niższa.

W naszym kraju obserwuje się dynamiczny wzrost zapadalności na raka płuca, który można wyrazić średnim rocznym przyrostem nowych zachorowań na poziomie około 4% rocznie. Zatem w ciągu 10 lat ilość zachorowań wzrośnie o 40%. Zbliżoną dynamikę obserwuje się w wielu krajach, choć są kraje europejskie, gdzie liczba zachorowań spadła, np. Finlandia.

Główną przyczyną raka płuca jest - tu nie ma żadnych wątpliwości - palenie tytoniu. Związki kancerogenne zawarte w dymie tytoniowym należą do dobrze zdefiniowanych czynników ryzyka. Stwierdzono to jednoznacznie na podstawie badań doświadczalnych i epidemiologicznych.

Jak zaznaczono, zapadalność na raka płuca jest zdecydowanie wyższa u mężczyzn niż u kobiet. Wiąże się to z tym, iż - niezależnie od większego rozpowszechnienia palenia tytoniu wśród mężczyzn - istotne znaczenie ma tak zwane kokancerogenne, czyli współdziałające w ryzyku zachorowania, działanie czynników endogennych, w tym wypadku hormonalnych.

Hormony androgenne mają działanie ułatwiające przemianę nowotworową.

Pomimo że kobiety, nawet te palące, rzadziej chorują na raka płuca (a w wypadku choroby rokowanie u nich jest nieco lepsze niż u mężczyzn), w Polsce i w wielu innych krajach obserwuje się dynamiczny wzrost zapadalności na raka płuca wśród kobiet. Wzrost ten jest znacznie szybszy niż u mężczyzn, co wiąże się z szybkim rozpowszechnianiem się nałogu palenia wśród kobiet.

Pośród czynników ryzyka należy wymienić także inne (chociaż zagrożenie, które niosą jest nieporównanie mniejsze niż to, jakie wywołuje palenie tytoniu). Są to czynniki narażenia zawodowego, które dotyczą, między innymi, osób wydobywających rudy metali radioaktywnych, pracujących z azbestem lub narażonych na kontakt z ropą naftową i jej pochodnymi. Biorąc pod uwagę ograniczony zasięg tego rodzaju czynników, ich znaczenie, jakkolwiek duże w tych grupach zawodowych, w kategoriach populacyjnych nie jest wielkie.

Zanieczyszczenia środowiskowe również mają wpływ na liczbę zachorowań na raka płuca. Przeprowadzone badania świadczą o tym, że zanieczyszczenia atmosferyczne mogą mieć wpływ na zapadalność na raka płuca, choć znów należy podkreślić, że wpływ ten jest nieporównywalnie mniejszy niż wpływ palenia tytoniu.

Zanieczyszczenie środowiska posiada istotne znaczenie jako czynnik współdziałający z innymi czynnikami. Notabene warto odnotować, że największa zapadalność na raka płuca ma miejsce na Śląsku.

Najważniejszą grupę ryzyka stanowią mężczyźni powyżej 40 roku życia, palący tytoń od 10-15 lat. Jeżeli należymy do tej grupy, to - niezależnie od stażu - powinniśmy rzucić palenie, dlatego że podstawową metodą uniknięcia zachorowania na raka płuc jest eliminacja tego czynnika ryzyka.

Musimy mieć też świadomość, że rak płuca daje późne objawy. Zatem najdrobniejsze objawy ze strony układu oddechowego: kaszel lub zmiana jego charakteru, duszności, kłucia i pobolewania w klatce piersiowej - powinny skłaniać nas do natychmiastowej wizyty u lekarza.

Udowodniono, że czas między powstaniem pierwszej komórki nowotworowej a klinicznym ujawnieniem się choroby - wynosi kilkanaście lat. W fazie jawności klinicznej choroba przebiega znacznie bardziej dynamicznie niż w okresie jej utajnienia. Wyniki leczenia raka płuca generalnie są niezadowalające. W Polsce mamy dodatkowo do czynienia z opóźnieniami diagnostycznymi.

Czułym wskaźnikiem wczesności rozpoznania raka płuca jest odsetek chorych poddanych operacji z powodu tej odmiany raka. Pod tym względem w Polsce sytuacja jest dramatyczna: odsetek ten wynosi niewiele ponad 10% wszystkich chorych, a w krajach wysokorozwiniętych 35%.

Nie jest to spowodowane brakiem dostępności do terapii chirurgicznej, lecz, jak wspomniano, zbyt późnym rozpoznaniem choroby. Są dwie przyczyny tego opóźnienia: po pierwsze, na poziomie lecznictwa podstawowego często bagatelizuje się wczesne objawy raka płuca. Po drugie, brak jest świadomości zagrożenia chorobą w społeczeństwie.

W polskim środowisku medycznym nie ma jednoznacznego poglądu w kwestii, gdzie leży granica między standardem postępowania a postępowaniem, które jest dopiero na etapie badań klinicznych. Prowadzi to do nadużywania jednych metod leczenia - nie zawsze z korzyścią dla aspektów ekonomicznych i dla samego chorego - a jednocześnie do zbyt rzadkiego stosowania innych, rekomendowanych na świecie, metod.

W Polsce do dziś np. nie stosuje się pewnych nowych metod postępowania w przypadkach granicznie operacyjnych, kiedy to standardem postępowania jest leczenie skojarzone: chemioterapia indukcyjna, a następnie zabieg operacyjny. Metoda ta stosowana jest zaledwie w kilku ośrodkach w naszym kraju, mimo że poprawa skuteczności leczenia w wypadku tej metody nie budzi wątpliwości.

W celu usystematyzowania wiedzy na temat raka płuca - przy Instytucie Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie powstała Polska Grupa Badań nad Rakiem Płuca. Jednoczy ona, prócz pracowników Instytutu, także naukowców Centrum Onkologii oraz torakochirurgów Akademii Medycznych w Bydgoszczy, Gdańsku i Lublinie.

Grupa określiła standardy postępowania w przypadku raka płuca - zarówno w aspekcie diagnostyki, ze szczególnym uwzględnieniem wczesnego rozpoznania i postępowania operacyjnego, chemioterapii, radioterapii, jak i metod skojarzonego leczenia. W sposób jednoznaczny wskazano na to, co można uznać za standard światowy i rekomendować całemu środowisku lekarskiemu w naszym kraju. Jednocześnie określono, jakie formy terapii nie mogą być rekomendowane jako postępowanie standardowe, gdyż znajdują się dopiero na etapie badań klinicznych.

prof. dr Kazimierz Roszkowski

Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

Skład Polskiej Grupy Badań nad Rakiem Płuca

prof. Kazimierz Roszkowski, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie (przewodniczący Zespołu)

prof. Tadeusz Orłowski, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Michał Pirożyński, Instytut Gruźlicy i Chorób Płuc w Warszawie

prof. Włodzimierz Olszewski, Instytut Onkologii w Warszawie

dr Maciej Krzakowski, Instytut Onkologii w Warszawie

prof. Jacek Jassem, Akademia Medyczna w Gdańsku

prof. Winicjusz Lambrecht, Akademia Medyczna w Bydgoszczy

prof. Stanisław Jabłonka, Akademia Medyczna w Lublinie

prof. Franciszek Furmanik, Akademia Medyczna w Lublinie

prof. Jan Skokowski, Akademia Medyczna w Gdańsku

dr Henryk Olechnowicz, Szpital im. Jana Pawła II w Krakowie

dr Kazimierz Krawczyk, Szpital im. Jana Pawła II w Krakowie