Przewidywane problemy zdrowotne społeczeństwa polskiego w trzecim tysiącleciu

Codzienne bieżące potrzeby lecznicze, dyskusje polityczne i konieczność wprowadzania reform w służbie zdrowia przysłaniają nam przyszłościowe problemy zdrowotne. Co jest przed nami, jakie problemy zdrowotne powoli narastają i jakie w najbliższej dziesiątce lat staną zadania, między innymi, przed służbą zdrowia państwową, spółdzielczą i prywatną?

Z analizy trendów rozwoju populacji w zakresie demograficznym, zdrowotnym, zapadalności i umieralności oraz zagrożeń środowiskowych wyraźnie wynika nasilanie się następujących zjawisk medycznych i medyczno-społecznych:

1. Wydłużanie średniej długości życia i starzenie się populacji - będą to problemy gerontologiczne i geriatryczne, czyli konieczność rozwoju medycyny wieku starszego i nasilania opieki społecznej oraz promocji starości jako nieuniknionego zjawiska biologicznego. W Polsce do 80 lat dożywa nieco ponad 2% populacji, do 100 lat dożywa prawie 1 osoba na tysiąc urodzonych w danym roku. W przeliczeniu na 38 milionów, około miliona osób wymaga już dziś wzmożonej opieki geriatrycznej i gerontologicznej, czyli medyczno-społecznej. Należy pamiętać, że stan zdrowia osób powyżej 60 roku życia, szczególnie na wsi, nie jest dobry. Populacja ta wymaga, w porównaniu z miastami, większej pomocy lekarsko-pielęgniarskiej. W naszym kraju służby medyczne widzą początki problemów gerontologicznych, ale nie są one spopularyzowane wśród polityków i innych osób decydujących o strategii rozwoju, a więc i koniecznych do tego środkach finansowych.

2. Widoczne są wyraźne tendencje do wzrostu liczby osób niepełnosprawnych w wieku produkcyjnym (choroby zawodowe i wypadki przy pracy) i inwalidów biologicznych (wzrost wad genetycznych) - są i nasilą się zagadnienia leczenia, opieki i utrzymania tej grupy populacji. Spisy powszechne w 1978 i 1988 r., jak i dane statystyczne, np. z ZUS, wskazują, że ogólna liczba niepełnosprawnych osób w populacji powoli rośnie - 1978 r., ok. 12%, w 1988 r. ok. 14%, a w 1990 r., w populacji wiejskiej aż 22%. Z badań publikowanych przez Instytut Medycyny Wsi, wynika, że szczególnie zaniedbany jest ten problem w populacjach wiejskich. W państwach o wysokim stopniu rozwoju zagadnienia pomocy w tym zakresie, w porównaniu z nami, są daleko zaawansowane. Rozwinięta i dostępna jest między innymi bezpłatna pomoc techniczno-ortopedyczna, rehabilitacyjna i przystosowania do pracy zawodowej w zmniejszonym czasie. Wystarczy przejrzeć odpowiednie strony w Internecie, by się o tym przekonać.

3. Największy spadek rodności kobiet i przyrostu naturalnego w historii naszego kraju - będą problemy z odtwarzaniem populacji w jej aktualnej liczebności, pośrednio będą problemy ekonomiczne i organizacyjne. Wprawdzie w świecie przyrost naturalny jest duży i stwarza liczne problemy ekonomiczne, ale nie dotyczy on Europy a szczególnie Polski. Ze statystycznego punktu widzenia sytuacja w Polsce jest następująca: przeciętnie rocznie aktualnie umiera 10,5 osoby na tysiąc, rodzi się około 13,2 dzieci na tysiąc, czyli przyrost naturalny wynosi nieco ponad 2 osoby, co zupełnie nie zapewnia długotrwałej, ilościowej odtwarzalności populacji. Przy znacznym przyroście naturalnym w innych krajach i na innych kontynentach, ma to swoją jednoznaczną wymowę.

4. Wyraźne ilościowe nasilanie się tzw. patologii społecznych także w zakresie zdrowia, takich jak: narkomania, utrzymujący się alkoholizm i jego następstwa, powszechny nikotynizm, prymitywna prostytucja oraz zwiększająca się liczba samobójstw. Będą więc nadal problemy z koniecznością kierowania sił i środków zdrowotnych na zwalczanie następstw cywilizacji. Na tabelce opartej na aktualnie opublikowanych danych przez GUS, liczby wskazują, jakie zdrowotne znaczenie mają niektóre wybrane nawyki dużych grup społecznych na zdrowie, szczególnie później, w starszym wieku. Konieczna jest tu umiejętna mobilizacja wszystkich służb administracyjnych na profilaktykę tych zjawisk. Poniżej przedstawiono dobrowolne samookreślenia reprezentacyjnie ankietowanych osób.

5. Aktualne problemy zdrowotne z powodu takich chorób jak: choroby układu krążenia, choroby nowotworowe, urazy, wypadki i zatrucia, - ich wysokie odsetki w strukturze umieralności - stanowią i będą stanowiły bieżące, główne problemy zdrowotne, wymagające nie tylko rozpoznawania i leczenia, lecz także profilaktyki i promocji.

W latach 1985 -1996 nieco wzrósł i utrzymuje się na poziomie 50 - 53% wskaźnik umieralności na choroby układu krążenia, są widoczne tendencje do obniżania się tego wskaźnika. Nieco wzrosła i utrzymuje się także na wysokim poziomie 20 - 22%, umieralność z powodu chorób nowotworowych, podwyższył się znacznie wskaźnik umieralności, z około 6 do prawie 10%, z powodu wypadków, urazów i zatruć.

Obciąża to (to jest choroby i przyczyny tych zgonów) codzienną działalność podstawowych i specjalistycznych ogniw służby zdrowia i przynosi trudne do oszacowania szkody społeczeństwu. Problemy te widoczne są także w innych krajach, ale to jest mało pocieszające dla nas.

Administracja służby zdrowia oraz administracja państwowa (wojewodowie) i samorządowa (sejmiki wojewódzkie) podczas rozpatrywania bieżących problemów leczenia społeczeństwa i profilaktyki chorób w podległej im populacji, już dziś muszą brać pod uwagę nadchodzące, złożone trendy zdrowotne, wynikające z postępu cywilizacji ludzi, niewłaściwie rozumianego i stosowanego przez znaczną część także społeczeństwa polskiego.

Leon Jabłoński

Autor jest profesorem zwyczajnym nauk medycznych i kierownikiem Katedry Epidemiologii AM w Lublinie

Patologie społeczne w 1996 r. (opracowanie własne, wg GUS)

Rodzaj używki Odsetek z tego % z całej populacji: populacji mężczyzn

Alkohol: 69,8 81,5

- w tym tylko wódka 14,4 15,9

Palenie tytoniu: 35 47

- w tym codziennie 30 41

Leki nie przepisane 46,7 20,1

- w tym silnie działające 0,11 0,7