Po co medycynie ocena jakoœci ?ycia?

„Cz3owiek jest powo3any do pe3ni ?ycia, która przekracza znacznie wymiary jego ziemskiego bytowania, poniewa? polega na uczestnictwie w ?yciu samego Boga". Encyklika „Evangelium Vitae" Ojca Œwietego Jana Paw3a II, 1995 r.

We wspó3czesnym œwiecie mo?na zauwa?ya d1?enia do podwa?enia naturalnego prawa do ?ycia. Niewykluczone, ?e pod has3ami wolnoœci i autonomii cz3owieka zostanie ono zrównane z prawem do œmierci. O takich tendencjach œwiadczy ustawowa dopuszczalnoœa aborcji i mo?liwoœa eutanazji. Mass media mówi1 o nadmiernym przyroœcie liczby ludnoœci, której w przysz3oœci mo?e zabrakn1a ?ywnoœci i miejsca na ziemi. Rzeczywiœcie poszerzaj1 sie obszary ubóstwa i nedzy. Rozwi1zanie tych problemów ma przyjœa wraz ze zmniejszeniem liczby ludnoœci. W wielu krajach ustawodawstwo zezwala na zabijanie p3odów, ograniczaj1c przyrost naturalny. Jest na to jakieœ przyzwolenie spo3eczenstw. Nie rozwi1zana pozostaje kwestia coraz liczniejszej grupy osób przewlekle chorych, a do tego czesto starych, zniedo3e?nia3ych, biednych i samotnych. To oni s1 g3ównymi konsumentami bardzo kosztownych œwiadczen medycznych i socjalnych. Wyeliminowanie takich osób znacznie zmniejszy3oby obci1?enie spo3eczenstwa i bud?etu. Jednak z ró?nych powodów ludzie nie zgadzaj1 sie na upowszechnienie eutanazji. Bya mo?e boj1 sie o siebie, bo przecie? ka?demu mo?e sie przytrafia przewlek3a choroba, cierpienie i zniedo3e?nienie. Trzeba wiec znaleŸa argumenty, które poka?1, ?e w odniesieniu do pewnej kategorii osób i pod pewnymi warunkami eutanazja jest po?yteczna zarówno dla spo3eczenstwa, jak i samych chorych. Jakie racje mog1 przekonaa o s3usznoœci eutanazji? Wspó3czesnemu cz3owiekowi s1 potrzebne argumenty naukowe albo przedstawiane w majestacie nauki (nierzadko trudno odró?nia jedne od drugich). Na takie szczególne zapotrzebowanie trafiaj1 badacze jakoœci ?ycia chorych, których przybywa na ca3ym œwiecie. Tego pojecia nie znajdziemy w podrecznikach medycyny. Nie mo?na go nawet zdefiniowaa, dla ka?dego oznacza coœ innego. Za podstawe s3u?y okreœlenie zdrowia z 1973 r. Œwiatowej Organizacji Zdrowia: „Zdrowie to pe3ny dobrostan fizyczny, psychiczny i spo3eczny, a nie tylko nieobecnoœa choroby". By3a ona krytykowana z wielu powodów: marginalizuje zagadnienie choroby, pe3ny dobrostan w jakiejkolwiek dziedzinie jest bardzo rzadko osi1galny (najczeœciej mo?na go spotkaa w niektórych zaburzeniach psychicznych), zdrowie by3oby przywilejem nielicznej grupy (prawie ka?dy i zawsze nie jest pod jakimœ wzgledem zdrowy), jest zupe3nie niepraktyczna, ogólnikowa, niezrozumia3a, nie przystaje do rzeczywistoœci, rozmywa granice kompetencji medycyny, jest oparta na subiektywnych ocenach i nienaukowa. Paradoksalnie, wszystkie s3aboœci przytoczonej definicji tworz1 fundament badan nad jakoœci1 ?ycia. Przy pomocy amerykanskich kwestionariuszy (wiadomo, tam jakoœa ?ycia jest wzorcowa i najwy?sza) badane s1 du?e grupy przewlekle chorych, a wyniki obliczane metodami statystycznymi. Na podstawie odpowiedzi na setki pytan z ró?nych dziedzin ?ycia wylicza sie stopien niedoboru owych dobrostanów. Ocen1 s1 objete najrozmaitsze czynniki: wiek, p3ea, wykszta3<d>cenie, zawód, ogólna samoocena aktualnej sytuacji ?yciowej, udzia3 w ?yciu spo3ecznym, przebieg pracy zawodowej, sytuacja materialna, sytuacja mieszkaniowa, zwi1zki z otoczeniem, sytuacja rodzinna, przyjaciele i koledzy, aktywnoœa psychiczna, sprawnoœa fizyczna, wydolnoœa seksualna, korzystanie z rozrywek, stopien samodzielnoœci i zaradnoœci, umiejetnoœa zadbania o w3asne sprawy i interesy, choroba i leczenie, ból i inne dolegliwoœci, ograniczenia narzucone przez chorobe i leczenie, poziom inwalidztwa, przekonania religijne, ogólne zadowolenie z losu i z siebie, poczucie sukcesu, itp. Nastepuje porównanie te&127;go co obecnie z tym, co by3o, w3asnego po3o?enia z sytuacj1 zdrowych. Jest to rodzaj szeroko zakrojonego, bardzo powierzchownego i ukierunkowanego bilansu ?ycia, ze szczególnym naciskiem na wszelkie aktualne niedostatki, niedomagania i cierpienia. Zakres zainteresowan badaczy wykracza daleko poza domene medycyny, w3aœciwie jest niczym nieskrepowany, tak jak nieokreœlona jest koncepcja jakoœci ?ycia. Po wype3nieniu kwestionariuszy zlicza sie punkty i uzyskuje jakiœ wynik, uznawany za miernik jakoœci ?ycia chorego cz3owieka, a wiec i jego wartoœci. Z takich badan wynika, ?e wartoœa ?ycia jednych ludzi jest wy?sza, a innych ni?sza. Historia dokumentuje jak niebezpieczne jest wartoœciowanie ?ycia cz3owieka, w jaki potrzask wpada medycyna pos3uguj1ca sie takimi ocenami. Amerykanskie ankiety pozwalaj1 wyodrebnia grupy przewlekle chorych, których ?ycie nie ma ?adnej wartoœci i nie mo?na jej podwy?szya. Z tych nienaukowych badan powstaje logiczne pytanie: co z takimi ludŸmi uczynia? Odpowiedzi1 na nie jest praktyka eutanazyjna niektórych krajów zachodnich. W31czaj1c sie w badania jakoœci ?ycia Polska czyni pierwsze kroki w tym kierunku. Tworzone s1 i g3oszone niby naukowe argumenty, które nie wprost, ale poœrednio naprowadzaj1 na celowoœa otwarcia „ostatecznego wyjœcia". To jest prawdziwy i ostateczny sens i cel tych badan. Jest on maskowany twierdzeniami, ?e w istocie chodzi o podwy?szenie wartoœci ?ycia. Niedobrze, ?e lekarze anga?uj1 sie w te badania. Skoro potrafi1 okreœlia bezwartoœciowoœa ?ycia niektórych chorych, skoro dysponuj1 œrodkami pozwalaj1cymi zabijaa, niech wiec rozwi1?1 ten problem. Droga do egzekucji przysz3ych wyroków jest krótka i prosta. Szkoda, ?e ci lekarze z równym entuzjazmem nie zajm1 sie jakoœci1 opieki medycznej, badan naukowych w medycynie, leczenia, rehabilitacji, zapobiegania, przestrzeganiem praw pacjentów i wieloma innymi zagadnieniami o ogromnym znaczeniu dla medycyny i chorych. Trzeba zwrócia uwage na jeszcze jeden aspekt badan: tworzenie klimatu preeutanazyjnego. Jest on wpisany w sam1 procedure badania. Przecie? te drobiazgowe odpytywanie przewlekle chorych i cierpi1cych ludzi ma perswazyjn1 si3e, zawe?a sposób patrzenia na swoje sprawy, mo?e naprowadzaa na pomys3 „ostatecznego rozwi1zania". Jak ocenia badania jakoœci ?ycia w œwietle etyki chrzeœcijanskiej? Bóg w pi1tym przykazaniu nakaza3 cz3owiekowi ochrone ?ycia: „Nie zabijaj!" Nie ma przykazania zabijania. Cz3owiek jest powo3any do ?ycia przez samego Boga, ka?dy cz3owiek! Od chwili poczecia do naturalnej œmierci. W tym akcie powo3ania zawiera sie wielka tajemnica ludzkiego ?ycia. „Wznios3oœa tego nadprzyrodzonego powo3ania ukazuje wielkoœa i ogromn1 wartoœa ludzkiego ?ycia tak?e w jego fazie doczesnej. —ycie w czasie jest bowiem podstawowym warunkiem, pocz1tkowym etapem i integraln1 czeœci1 ca3ego i niepodzielnego procesu ludzkiej egzystencji". (Evangelium Vitae). Medycyna doskonale nadaje sie do realizacji takiego etycznego powo3ania, musi jednak uznaa bezwzgledn1, absolutn1 wartoœa ?ycia ka?dej osoby. Niestety, medycynie stawiane s1 inne wymagania. —1da sie od niej udzia3u w zataczaj1cej coraz szersze kregi „kulturze œmierci", wyra?aj1cej tak1 koncepcje spo3eczenstwa, w której najwa?niejszym kryterium jest sukces. Pisze Papie? o swoistej wojnie silnych przeciw bezsilnym: „?ycie, które domaga sie wiekszej ?yczliwoœci, mi3oœci i opieki, jest uznawane za bezu?yteczne lub traktowane jako nieznoœny cie?ar, a w konsekwencji odrzucane na ró?ne sposoby. Cz3owiek, który swoj1 chorob1, niepe3nosprawnoœci1 lub - po prostu - sam1 swoj1 obecnoœci1 zagra?a dobrobytowi lub ?yciowym przyzwyczajeniom osób bardziej uprzywilejowanych, bywa postrzegany jako wróg, przed którym nale?y sie bronia albo którego nale?y wyeliminowaa. Powstaje w ten sposób swoisty spisek przeciw ?yciu... Nawet medycyna, która z tytu3u swego powo3ania ma s3u?ya obronie ?ycie ludzkiego i opiece nad nim, w niektórych dziedzinach staje sie coraz czeœciej narzedziem czynów wymierzonych przeciw cz3owiekowi i tym samym zniekszta3ca swoje oblicze, zaprzecza samej sobie i uw3acza godnoœci tych, którzy j1 uprawiaj1" (Evangelium Vitae). Tak wiec ka?de podwa?anie wartoœci ?ycia, a jest tym kwalifikacja jego jakoœci, popada w sprzecznoœa z ewangelicznym nakazem mi3oœci bliŸniego, stanowi brutaln1 ingerencje w transcendencje bytu cz3owieka, jest wymierzone przeciwko naturalnemu prawu do ?ycia. Medycynie, jako dziedzinie nauk przyrodniczych, zajmuj1cej sie badaniem budowy i czynnoœci organizmu ludzkiego w stanie zdrowia i choroby, rozpoznawaniem chorób, rokowaniem, leczeniem chorych i zapobieganiem chorobom, badanie jakoœci ?ycia osób przewlekle chorych jest niepotrzebne. Prowadz1 one do wartoœciowania ?ycia chorych na podstawie przeró?nych parametrów, nie le?1cych w kompetencji medycyny. Wprowadzaj1 medycyne na grunt polityki i ideologii. Mog1 sie one staa, podobnie jak w niektórych krajach zachodnich, podstaw1 decyzji eutanazyjnych. Medycynie, jako dyscyplinie etycznej, badania jakoœci ?ycia szkodz1. Podwa?aj1c transcendentalny wymiar i bezwzgledn1 wartoœa ?ycia ka?dego cz3owieka popadaj1 w sprzecznoœa z nakazami moralnymi i religijnymi. Badania jakoœci ?ycia s1 niebezpieczne zarówno dla chorych, jak i lekarzy. U wszystkich mog1 budzia uzasadniony lek, a w przysz3oœci uwik3aa lekarzy równie? w Polsce w prawny obowi1zek wykonywania wyroków eutanazyjnych. Badania jakoœci ?ycia s1 natomiast potrzebne takiej medycynie, która sie wpisuje w „kulture œmierci".

dr hab. med. S3awomir Sidorowicz Klinika Psychiatryczna AM Wroc3aw